​In mijn vorige column schreef ik dat jongeren afhaken van het recht. Een van de oorzaken die ik noemde, is taal. De oproep om juridische teksten in duidelijke taal te schrijven, klinkt de laatste jaren steeds luider. En terecht: juist degenen die belangrijke juridische documenten ondertekenen, moeten begrijpen wat er in die documenten staat.

Om te begrijpen waarom duidelijke taal zo belangrijk is, is het ook interessant om stil te staan bij de invloed van taal zelf. Hoe kan het dat taal ervoor zorgt dat mensen zich buitengesloten voelen, of juist voelen dat ze erbij horen? Waarom is taal meer dan gewoon een neutrale manier om informatie over te brengen?

Taal is niet neutraal

Taal kan heel vanzelfsprekend lijken. Veel mensen leren een moedertaal zonder er ooit bewust mee bezig te zijn. Woorden lijken een objectieve beschrijving van de werkelijkheid, omdat we vaak niet beseffen dat iedere taal haar eigen accenten legt. Woorden in een bepaalde taal leggen nadruk op bepaalde aspecten en laten andere juist naar de achtergrond verdwijnen.

Pas zodra je een andere taal gaat leren, merk je hoe bepalend taal is en in hoeverre zij beïnvloedt hoe je naar de wereld kijkt. Iedere taal legt de nadruk op andere elementen en maakt andere onderscheidingen. Het Japans kent bijvoorbeeld verschillende woorden voor een oudere en een jongere broer of zus. Dat laat zien dat talen verschillende onderscheidingen belangrijker vinden. Andersom bestaat er voor het Nederlandse woord ‘gezellig’ niet echt een goede vertaling. Dat woord zegt dus eigenlijk al heel veel over hoe Nederlanders sociale situaties beleven, zonder dat de meeste mensen zich daarvan bewust zijn.

En dat geldt niet alleen voor verschillende talen, het kan ook gebeuren binnen dezelfde taal. Dialecten, sociolecten en vakjargon zeggen altijd iets over de groep waartoe iemand behoort. Zo werkt het verbindend, maar trekt het ook grenzen. Als je die taal spreekt, hoor je erbij. Als je die taal niet spreekt, haak je (vrijwillig of niet) af.

Ook juridisch taalgebruik kan na lange tijd vanzelfsprekend worden. Wie jarenlang met juridische terminologie werkt, vergeet gemakkelijk dat die taal niet voor iedereen vanzelfsprekend is. Veel juridische begrippen lijken helder voor wie er al lang mee werkt, maar roepen bij veel anderen vooral afstand op. Niet omdat zij minder intelligent zijn, maar omdat zij niet vertrouwd zijn met die taal. Zo creëert het recht met ingewikkeld taalgebruik onbedoeld afstand.

Impliciet en expliciet taalgebruik

Dat taal zoveel betekenis draagt, komt ook doordat we in het dagelijks leven veel impliciet communiceren. Veel meer dan de meeste mensen doorhebben. Intonatie, woordkeuze, kleine nuances geven betekenis aan wat we zeggen zonder dat we ons daar bewust van zijn.

Juridische taal moet juist zo expliciet mogelijk zijn. Het moet niet op verschillende manieren kunnen worden geïnterpreteerd, want dat kan grote gevolgen hebben. Daarom is juridische taal veel explicieter dan gewone omgangstaal.

Het risico is dat juridische taal vervolgens zó expliciet probeert te zijn, dat het juist voor onduidelijkheid zorgt. De lezer kan juist de draad kwijtraken doordat alles zo wordt gespecifieerd. Juist die precisie werkt dan averechts.

Eenvoud vraagt expertise

Wat het moeilijk maakt: gemakkelijk schrijven is vaak juist lastiger dan ingewikkeld schrijven. Ingewikkeld schrijven kan gemakkelijker zijn omdat je simpelweg bestaande termen of formuleringen kunt overnemen. Om ingewikkelde materie zo uit te leggen dat het begrijpelijk is voor iemand die er minder verstand van heeft, zonder dat de inhoud verloren gaat, is lastiger. Dat vraagt juist een diep begrip van de materie. Iemand die iets echt goed begrijpt, kan het vaak ook op een eenvoudige manier uitleggen.

Zo is duidelijke rechtstaal niet vereenvoudigd of minder nauwkeurig, maar juist een bewijs van echte expertise.

Taal weerspiegelt

Als laatste is het belangrijk te benadrukken dat taal altijd de samenleving waarin ze ontstaat, weerspiegelt. Of dit nu gaat om een land, een regio, of een vakgebied. Taal draagt daarmee waarden en normen, geschiedenis en vooroordelen uit die samenleving mee.

Ook dit geldt voor het recht. Juridische taal staat niet los van de maatschappij. Ze wordt gevormd door mensen en beïnvloedt vervolgens weer hoe mensen naar het recht kijken.

En juist daarom verdient taal zoveel aandacht. Duidelijke juridische taal is nodig om mensen voeling te laten krijgen met het recht, omdat taal bepaalt wie die toegang ervaart. Taal is immers veel meer dan een middel om informatie over te brengen. Ze bepaalt hoe we naar de wereld kijken, wie zich onderdeel voelt van een groep en hoe we naar instituties zoals het recht kijken. En daarom is bewustzijn van de kracht van taal zo belangrijk, zeker voor wie helder wil schrijven.

Sara van Tooren, redacteur Jubel