Als kind had ik al een hoofd vol verhalen. In mijn gedachten beleefde ik allerlei avonturen. Alledaagse gebruiksvoorwerpen kregen iets magisch. Mijn bed kon een piratenschip zijn, een vliegend tapijt, of een onderzeeboot. Een bezem werd de lans van een ridder in een middeleeuws toernooi, de krant een schatkaart van een ontdekkingsreiziger, een tennisracket de gitaar van een rockster. Ikzelf was tovenaar, piloot of uitvinder. Nog altijd probeer ik die kinderlijke fantasie levend te houden. Omdat ik ervan overtuigd ben dat als je met een open blik naar de wereld kijkt, je nieuwe oplossingen vindt voor problemen. Mocht ik een hippe consultant zijn, zou ik het ‘out of the box’ noemen. Ik houd het zelf liever op ‘creativiteit’.

Anders kijken

Bij creativiteit denken we al snel aan kunstenaars, schrijvers of muzikanten. Maar dat is een veel te enge kijk. Voor mij draait creativiteit om ‘anders kijken’, een probleem vanuit een andere invalshoek benaderen. In die zin zit er creativiteit in elke menselijke activiteit.

In wetenschap. In technologie. In ondernemerschap. En dus ook in het recht.

Creativiteit begint bij de bereidheid om vanzelfsprekendheden in vraag te stellen. Waarom doen we het eigenlijk zo? Kan het ook anders? Wat als we het probleem omdraaien?

Die houding lijkt op wat kinderen vanzelf doen. Niet kinderachtig, maar wel kinderlijk, met een blik van verwondering. Iedereen die ooit meer dan vijf minuten heeft doorgebracht met een leergierige kleuter is ongetwijfeld al eens bedolven onder de waarom-vragen. Misschien moeten we die waarom-vragen als volwassenen ook weer vaker gaan stellen, want precies die vragen openen vaak nieuwe perspectieven.

Creativiteit in tijden van AI

Voor juristen is die creativiteit vandaag belangrijker dan ooit. Net omdat AI steeds nadrukkelijker aanwezig is in het juridische werk. Contractanalyse, conclusies voorbereiden, bronnenonderzoek kunnen we vandaag al geheel of gedeeltelijk aan AI toevertrouwen. Dat leidt soms tot de bezorgde vraag: wat blijft er nog over voor de jurist? En juristen zijn niet de enige professionals die erbij stilstaan.

Het antwoord ligt precies in eigenschappen die minder makkelijk te automatiseren zijn. Naast creativiteit zijn dat ook andere menselijke skills als oordeelsvermogen, empathie en strategisch inzicht.

Een taalmodel zoals ChatGPT werkt in essentie op basis van waarschijnlijkheid. Het voorspelt welk woord of welke zin statistisch gezien het meest waarschijnlijk volgt. Creativiteit zit net in het onvoorspelbare. Het draait om nieuwe verbanden leggen tussen ideeën die op het eerste gezicht niets met elkaar te maken lijken te hebben.

De jurist als strategische partner

Creativiteit is dus essentieel voor de jurist van vandaag en morgen. Niet alleen omdat AI de routinetaken kan overnemen. Al lang voor de snelle opkomst van AI was de rol van de jurist aan verandering onderhevig. De klassieke karikatuur van de jurist als regeltjes-volger, als iemand die simpelweg wetten toepast, is al lang achterhaald. AI heeft die evolutie alleen maar in een stroomversnelling gebracht.

Niet alleen de rol van de jurist is veranderd, ook de verwachtingen van cliënten en bedrijven zijn anders. Ze verwachten een partner die meedenkt, die oplossingen helpt ontwerpen. Iemand die juridische regels kan vertalen naar strategische keuzes. Dat vereist meer dan juridische kennis. Het vraagt verbeelding: het vermogen om nieuwe vragen te stellen. Hoe kan een contract anders worden gestructureerd zodat beide partijen beter beschermd zijn? Hoe kan een conflict worden opgelost zonder dat iedereen in een langdurige procedure belandt?

Legal design

Een mooi voorbeeld daarvan is de opkomst van legal design. Legal design vertrekt vanuit een eenvoudige vaststelling: veel juridische documenten zijn voor niet-juristen nauwelijks begrijpelijk. Contracten, algemene voorwaarden en procedures zitten vaak vol jargon, complexe zinnen en ondoorzichtige structuren. Legal design probeert dat te veranderen door inzichten uit design, psychologie en communicatie te combineren met juridisch denken.

Hoe kan een contract visueel worden opgebouwd? Hoe kan informatie beter worden gestructureerd? Hoe kan een juridische procedure begrijpelijker worden gemaakt voor de mensen die erdoor geraakt worden? Met andere woorden: legal design ligt precies op het snijpunt van creativiteit en juridisch denken.

Waarheid, durven of doen?

Toch voelt creativiteit voor juristen soms ongemakkelijk. Creativiteit lijkt haaks te staan op rechtszekerheid, precisie en risicobeheersing. Principes die een jurist nauw aan het hart liggen. Contracten moeten juridisch sluitend zijn. Adviezen moeten correct zijn. Procedures moeten zorgvuldig worden gevoerd.

De Britse komiek John Cleese zei ooit dat de kern van creativiteit misschien wel is: fouten durven maken. Creativiteit betekent ideeën op tafel leggen die misschien dom klinken. Hypotheses formuleren die achteraf niet blijken te werken. Nieuwe richtingen verkennen die uiteindelijk doodlopen.

Pas daarna begint de selectie: welke ideeën zijn bruikbaar? Welke werken niet? Welke moeten worden aangepast? Voor juristen voelt dat soms contra-intuïtief. We zijn getraind om fouten te vermijden. Om risico’s te beperken. Om waterdichte redeneringen te bouwen. En dat moeten we zeker niet overboord gooien. Het eindresultaat moet inderdaad juridisch sluitend zijn. Maar het denkproces dat eraan voorafgaat, mag gerust wat kronkelwegen nemen, met af en toe een foute afslag.

De vijand van creativiteit

Wie in een professionele context creatief uit de hoek wil komen, moet zijn of haar nek durven uitsteken. Want je loopt wel eens tegen een muur aan.

Je herkent het zeker. Je hebt een geweldige creatieve oplossing voor een probleem dat al een hele tijd aansleept. En nog voor je goed en wel je idee hebt uitgelegd, is er steeds diezelfde criticaster onder je collega’s. Diegene die met zijn zelfverklaarde praktische instelling elke nieuwigheid in de kiem smoort. Steeds weer dezelfde dooddoeners komen over zijn lippen: “Die aanpak is te duur.” “De markt is er niet klaar voor.” “Dat hebben we al eens geprobeerd.” “Laten we dat later bekijken.”

Het zijn letterlijk en figuurlijk dooddoeners. Het idee zelf wordt afgekraakt. En die creatieve collega zal in het vervolg wel twee keer nadenken voor hij nog eens met een innovatieve oplossing op de proppen komt.

Diversiteit als motor van creativiteit

Creativiteit ontstaat zelden in een homogene groep. Wanneer iedereen hetzelfde denkt, dezelfde achtergrond heeft en dezelfde aannames deelt, blijven oplossingen vaak binnen dezelfde denkpatronen. Nieuwe ideeën ontstaan juist in de kruisbestuiving tussen verschillende perspectieven.

Daarom is een divers samengesteld team zo belangrijk. Die diversiteit kan zich op allerlei manieren uiten: in culturele of demografische achtergrond, in leeftijd en gender, maar ook in opleiding, ervaring en denkstijlen. Juristen, economen, technici, designers. Mensen die analytisch denken naast mensen die intuïtiever werken.

Creativiteit is geen luxe

In een steeds complexere wereld is creativiteit geen luxe. Ze is een noodzaak. Regelgeving wordt ingewikkelder. Technologie evolueert sneller. Bedrijven opereren internationaal. Conflicten worden juridisch én maatschappelijk complexer.

In zo’n omgeving volstaat het niet om alleen bestaande regels toe te passen. We hebben juristen nodig die verbanden zien, nieuwe oplossingen bedenken en bruggen bouwen tussen verschillende domeinen.

Creativiteit helpt ons precies daarbij: navigeren in complexiteit.

Dus, beste mede-juristen, misschien moeten we creativiteit weer iets serieuzer nemen. Door vragen te stellen waar anderen geen vragen meer stellen. Door af en toe een probleem vanuit een onverwachte invalshoek te bekijken.

En misschien ook door af en toe een beetje kinderlijk naar de wereld te kijken. Niet kinds of kinderachtig, maar met die blik van verwondering die vanzelfsprekendheden durft te bevragen.

​Wim Putzeys, hoofdredacteur Jubel

Lees hier andere columns en artikels.