​Een testament opstellen is zowel een emotionele als juridische stap. Het maakt afwijking van de wettelijke regels mogelijk en laat een regeling aansluiten bij persoonlijke wensen en de familiale situatie. Toch wordt een testament, zelfs correct opgesteld, niet altijd zonder discussie uitgevoerd. Conflicten tussen erfgenamen, gerechtelijke procedures en jarenlange onzekerheid zijn geen uitzondering. Een belangrijke oorzaak daarvan is het ontbreken van een duidelijke beslissende beweegreden in het testament.

Het testament: meer dan een opsomming van begunstigden

Een testament is de uitdrukking van de laatste wil van de testator en moet weerspiegelen wat hij tot zijn overlijden werkelijk heeft gewild. Om die reden kan de testator zijn testament te allen tijde herroepen of wijzigen. Bovendien geldt het vermoeden dat de oorzaak die aan het testament ten grondslag ligt tot het overlijden blijft bestaan. Op dat moment wordt de oorzaak als het ware ‘bevroren’ en krijgt de testamentaire beschikking haar definitieve vorm.

Bij het opstellen van een testament heeft de testator een specifieke bedoeling, juridisch aangeduid als de ‘oorzaak’. Deze oorzaak bestaat uit twee componenten:

1. Objectieve component: de vrijgevige bedoeling, oftewel de intentie om bij overlijden een goed of recht aan iemand toe te kennen.
2. Subjectieve component: de beslissende beweegreden (hierna: beweegreden), oftewel de reden waarom de testator een beschikking in zijn testament opneemt.

Het is vooral de tweede component die vaak tot discussie leidt, zeker wanneer die niet expliciet in het testament wordt vermeld.

Verval van oorzaak: redmiddel of risico voor uw testament?

Stel dat iemand het grootste deel van zijn vrij beschikbare vermogen nalaat aan zijn partner, uit liefde en met de wens om voor die partner te blijven zorgen na zijn overlijden. Enkele jaren later gaat het koppel uit elkaar, maar het testament wordt niet meer aangepast. Bij overlijden rijst dan de vraag: moet die beschikking nog worden uitgevoerd?

In zulke situaties biedt de leer van het verval van de oorzaak een oplossing. Wanneer de beweegreden vóór het overlijden van de testator verdwijnt, kan de beschikking haar uitwerking verliezen. Het verval is geen automatisme, maar een juridisch vangnet dat alleen geldt wanneer met voldoende zekerheid vaststaat dat uitvoering niet langer overeenkomt met de werkelijke wil van de testator.

Wanneer omstandigheden wijzigen, bijvoorbeeld door een relatiebreuk, weerspiegelt de beschikking mogelijk niet langer de werkelijke wil van de testator, omdat de beweegreden, namelijk de relatie, is verdwenen. Het verval fungeert dan als correctiemechanisme en voorkomt dat een testament wordt uitgevoerd in situaties die de testator kennelijk niet meer zou hebben gewild. Het wordt door de rechter met terughoudendheid toegepast, omdat het indirect bereikt wat niet rechtstreeks kon: de herroeping van het testament.

Rechterlijke interpretatie

In de praktijk staat de beweegreden zelden expliciet in het testament. Rechters worden dan geconfronteerd met de moeilijke taak om achteraf te reconstrueren wat de testator destijds heeft bedoeld. Om die bedoeling te achterhalen, vertrekt de rechter eerst van de bewoordingen van het testament, die het belangrijkste aanknopingspunt vormen. Bieden die onvoldoende duidelijkheid, dan kunnen de omstandigheden waaronder het testament werd opgesteld of getuigenverklaringen worden meegewogen.

De bewijslast ligt bij degene die zich op het verval van de oorzaak beroept. Diegene moet aantonen dat aan de volgende drie voorwaarden is voldaan:

1. De reden voor testamentaire vrijgevigheid, namelijk de beweegreden, is verdwenen.
2. De verdwijning vindt plaats vóór het overlijden van de testator.
3. Dit is het gevolg van een gebeurtenis die buiten de wil van de testator ligt.

Vermeldenswaardig is dat wanneer de testator de gewijzigde omstandigheden kende maar zijn testament niet aanpaste, dit kan wijzen op een bewuste keuze om de beschikking te behouden.

Hoe één zin in uw testament jarenlange conflicten kan voorkomen

Hoewel het geen wettelijke vereiste is om de beweegreden uitdrukkelijk in het testament op te nemen, is het sterk aangeraden dit wel te doen, vooral in situaties die vragen of spanningen kunnen veroorzaken, zoals:

1. Ongelijke verdeling tussen kinderen: bijvoorbeeld het ene kind ontvangt meer omdat het voor de testator heeft gezorgd, het andere slechts de wettelijke reserve wegens jarenlang gebrek aan contact.
2. Bevoordeling van derden of goede doelen: wanneer het vrij beschikbaar deel van het vermogen wordt toegewezen aan een goed doel of een derde, zoals een buurvrouw.
3. Beschikkingen ten voordele van een partner of echtgenoot: een beschikking die bij relatiebreuk blijft gelden, of juist alleen zolang de relatie bestaat.

Een korte toelichting in het testament kan veel onbegrip en discussie voorkomen. Vaak volstaat één zin, bijvoorbeeld: “Gelet op het beperkte contact met mijn kinderen, wens ik het vrij beschikbaar deel van mijn vermogen toe te kennen aan goed doel X.” Zo wordt de intentie van de testator duidelijk en blijft er weinig ruimte voor speculatie.

Wie zich benadeeld voelt, zal het testament minder snel aanvechten, omdat zwart op wit staat waarom iets zo is geregeld. Staat de beweegreden duidelijk in het testament, dan wordt het bovendien lastiger om achteraf een andere, niet-vermelde beweegreden in te roepen. Voor de rechter vereenvoudigt dit de interpretatie: hoe concreter de beweegreden is vastgelegd, hoe beter de interpretatieregels kunnen worden toegepast.

Beslissende beweegreden: aanvulling, geen vervanging van een ontbindende voorwaarde

Het expliciet opnemen van de beweegreden versterkt een ontbindende voorwaarde. Zo’n voorwaarde kan bijvoorbeeld bepalen dat een echtgenote het vrij beschikbare deel van het vermogen ontvangt bij overlijden, maar dat dit bij relatiebreuk naar de kinderen gaat. De beweegreden maakt het duidelijk waarom dit zo is geregeld: uit liefde en omdat de testator wil blijven zorgen voor zijn partner, maar dit na een relatiebreuk niet langer wil. Zo krijgt de rechter een duidelijke leidraad, wordt de intentie van de testator helder en ontstaat er minder ruimte voor discussie.

Wanneer de testator zijn beweegreden uit privacyoverwegingen niet wil vermelden, kan een zorgvuldig geformuleerde ontbindende voorwaarde voldoende zijn. Het expliciet vermelden van de beweegreden blijft doorgaans de beste manier om onzekerheid te voorkomen.

Conclusie

Samen met een ontbindende voorwaarde zorgt het expliciet opnemen van de beweegreden voor een helder testament dat correct wordt uitgevoerd en de wil van de testator weerspiegelt. Het verval fungeert als correctiemechanisme en voorkomt dat het testament wordt uitgevoerd in situaties die de testator kennelijk niet meer zou hebben gewild. De rechter past verval terughoudend toe, omdat het indirect de herroeping van het testament teweegbrengt.

Wie vandaag stilstaat bij de beweegreden achter zijn testamentaire keuzes, vermijdt morgen onzekerheid, discussie en mogelijk jarenlange procedures.

​Alena Blinova, masterstudent Rechten aan de KU Leuven

​Bronnen

BLINOVA A., Hoe benaderen België en Nederland de juridische onzekerheden die kunnen voortvloeien uit het verval van de oorzaak van een testament?, bachelorproef KU Leuven, 2025

Cass. (1e k.) 19 oktober 2023, AR C.23.0112.N, ‘J.D.S./K.S.’, RW 2023-24/21

BARBAIX R., ‘Driemaal is scheepsrecht, of toch niet? Het Hof van Cassatie spreekt zich opnieuw uit over het verval van de schenking door het verdwijnen van de determinerende beweegreden’, Not.Fisc.M 2009/8

BARBAIX R., Familiaal vermogensrecht in essentie: vijfde editie, Intersentia, 2022

BUYSSENS F., ‘Dossier Nr. 6361: Verval van een rechtshandeling wegens verdwijning van de oorzaak’, C.E.L.-C.S.W. 2010-2011/1

BUYSSENS F., ‘Grondvereisten/ Oorzaak’ in VERBEKE A.-L., BUYSSENS F. en DERYCKE H. (eds.), Vermogensplanning met effect na overlijden: Erfrecht en testament, Larcier, 2005

DE BACKER V., ‘Overzicht van de rechtspraak van het Hof van Cassatie (1999-2003) betreffende familierecht’, Notamus 2003/3

DE SCHRIJVER L., ‘Nalatenschap – Eigenhandig testament – Interpretatie – Legaat met keuzeverlening – Mandat de répartition – Potius ut valeat’, Notamus 2024

DECLAIRFAYT A., DELLI SANTI C. en BOURGUIGNON A., ‘De la lettre à exécution: les questions en rapport avec l’interprétation des testaments’ in BODSON F., BOGAERT J. en BOURGUIGNON A. (eds.), Le nouveau testament: le testament sous ses nouvelles facettes, Larcier, 2022

DECLERCK C. en PINTENS W., Schets van familiaal vermogensrecht, Die Keure, 2023

DELNOY P., ‘Het verval van de rechtshandeling door het verdwijnen van hun oorzaak – tweede bedrijf’, Not.Fisc.M. 2001/1

GOFFIN P., ‘La caducité des testaments pour disparition de leur cause’ in BODSON F., BOGAERT J. en BOURGUIGNON A. (eds.), Le nouveau testament: le testament sous ses nouvelles facettes, Larcier, 2022

VAN EESTER R., ‘Het verval van testamenten en schenkingen onder levenden door het verdwijnen of wegvallen van de oorzaak’, Not.Fisc.M. 2008/2

VAN MALDEREN G., DEENE J., MARCHAND K. en VANHALLE K., ‘Oorzaak’ in X, Bestendig Handboek Verbintenissenrecht, Kluwer, 2020