Zijn economische sancties een strafrechtelijk instrument geworden?
De stille verschuiving van diplomatie naar economische dwang
In een wereld waar conflicten steeds vaker diplomatiek worden benaderd in plaats van militair, zijn economische sancties uitgegroeid tot een cruciaal middel om internationale normen te waarborgen. Door het bevriezen van tegoeden, het beperken van handel en financiële transacties, het verbreken van diplomatieke relaties of het opleggen van reisverboden proberen staten gedragsverandering te stimuleren en bepaalde waarden te beschermen. Deze maatregelen richten zich niet alleen op landen, maar ook op leiders, bedrijven en individuen die verantwoordelijk worden gehouden voor schendingen van internationaal recht.
De kracht van economische sancties ligt in het ondermijnen van de economische welvaart van een doelwit, waardoor regeringen of betrokken partijen worden aangezet om hun beleid te wijzigen om verdere schade te voorkomen. Internationale sancties zijn de afgelopen twee decennia sterk toegenomen. Hun belang groeit omdat ze een sneller, goedkoper en minder risicovol alternatief bieden. Doordat economische maatregelen geen militaire middelen vereisen om verandering op te eisen, zijn zij uitgegroeid tot een aantrekkelijk juridisch instrument, dat ingezet kan worden om stevig op te treden tegen ernstige inbreuken.
In de Europese Unie vormen dergelijke dwangmaatregelen zelfs het krachtigste instrument van het buitenlands beleid, aangezien de EU geen gezamenlijke militaire macht heeft. Economische sancties zijn een laagdrempeliger alternatief voor geweld en daarom kiezen lidstaten en internationale organisaties steeds vaker voor financiële en handelsmaatregelen om invloed uit te oefenen en internationaal rechtsverkeer aan te sturen.
Wat onderscheidt sancties van strafrecht?
Het fundamentele verschil tussen sancties en strafrecht ligt in het doel, de procedure en de bewijsstandaard. Strafrecht bestraft afgeronde gedragingen en vereist een strikte procedure met waarborgen zoals een onafhankelijke rechter, bewijs op tegenspraak en het vermoeden van onschuld. Economische sancties daarentegen zijn preventief en gedragssturend: ze worden opgelegd om het toekomstig gedrag van staten of individuen te beïnvloeden, niet om een misdrijf te bestraffen.
Toch kunnen dergelijke sancties door hun zware gevolgen in de praktijk een strafrechtelijke inslag krijgen, ook al worden ze in het EU-recht formeel gezien als politieke en diplomatieke instrumenten. De ernst van een sanctie speelt een cruciale rol in het vaststellen of een maatregel strafrechtelijk van aard zou kunnen zijn. Het Hof van Justitie benadrukte in Kadi I en II dat sancties moeten voldoen aan de fundamentele rechten van de EU. Wanneer een sanctie aanzienlijk is, kan het Hof, zelfs als deze in nationale wetgeving als een “maatregel” wordt beschouwd, bepalen dat het in feite om een “straf” in de zin van het EVRM gaat. Hierbij hanteert het EHRM de Engel-criteria (aard van de maatregel, kwalificatie in nationaal recht en zwaarte van de sanctie). Dit houdt in dat de betrokken persoon de volledige garanties van het strafrechtelijke proces moet ontvangen, zoals vastgelegd in het EVRM.
Die spanning tussen het formele en het materiële karakter van sancties verklaart ook waarom de EU haar aanpak heeft aangescherpt. Sinds 2024 is op EU-niveau vastgelegd dat het overtreden en omzeilen van bepaalde sancties op zichzelf een misdrijf vormt. De nieuwe EU-richtlijn markeert daarmee een duidelijke verschuiving: niet alleen het onderliggende gedrag, maar ook het opzettelijk ontwijken van sancties wordt voortaan strafbaar gesteld.
Juridische aard: een hybride instrument tussen economisch recht, EU-recht en strafrecht
Economische sancties vinden zich terug in een hybride juridische veld waarin economisch recht, EU-extern beleid en strafrecht samenkomen. Het economisch recht beoogt maatregelen te reguleren die handels en financiële stromen beperken, wat aansluit bij de internationale bevoegdheden onder artikel 41 VN-Handvest, waarin staat dat economische dwangmaatregelen kunnen worden opgelegd om vrede en veiligheid te bewaren zonder militair geweld.
Binnen de EU verwerven deze maatregelen hun bindende kracht via de externe acties van de Unie: artikel 29 VEU vormt het politieke fundament door middel van besluiten van de Raad, terwijl artikel 215 VWEU de juridische omzetting mogelijk maakt via rechtstreeks toepasselijke sanctieverordeningen, zoals Verordening (EU) 269/2014 en Verordening (EU) 833/20142.
Effectiviteit en impact: werken economische sancties wel?
Misschien wel de belangrijkste vraag van dit moment is: hoe effectief zijn sancties in werkelijkheid? Hoewel economische sancties een veelgebruikt instrument zijn binnen het internationaal recht, hangt hun doeltreffendheid sterk af van de omstandigheden waarin ze worden toegepast. Financiële sancties zijn bedoeld om het kapitaal van het doelwit te verstoren, onder meer via kredietbeperkingen, beperkingen op internationale geldtransfers en het controleren of terugtrekken van buitenlandse investeringen. Deze maatregelen veroorzaken vaak een economische schok en creëren een onzeker ondernemingsklimaat, waardoor de economische positie van het doelwit verder verzwakt.
Deze economische verzwakking is echter niet het einddoel; zij dient vooral als een middel om verandering af te dwingen. Of sancties daadwerkelijk hun politieke doel bereiken, blijkt in veel gevallen onderwerp van discussie. In de praktijk wordt er economische schade veroorzaakt, maar hun vermogen om politieke of beleidsmatige verandering af te dwingen blijkt beperkt. Empirisch onderzoek van het Kiel Instituut toont aan dat sancties vooral impact hebben op de economie in brede zin, maar geen garantie bieden op daadwerkelijke politieke verandering.
Conclusie: een noodzakelijk maar complex instrument
Economische sancties zijn vandaag een onmisbaar instrument geworden binnen het internationaal en Europees recht. Hoewel zij officieel worden voorgesteld als diplomatische en economische maatregelen, sluiten hun zwaarte en praktische uitwerking steeds dichter aan bij het strafrecht. Dat blijkt niet alleen uit de recente Europese strafbaarstelling van sanctie-omzeiling, maar ook uit de rechtspraak van het Hof van Justitie, dat waakt over fundamentele rechten wanneer sancties diep ingrijpen in het vermogen of de vrijheid van betrokken personen.
Deze evolutie toont hoe sancties functioneren binnen een hybride juridisch kader: zij combineren economische regulering, buitenlands beleid en elementen van strafrechtelijke bescherming. Tegelijk blijft hun werkelijke effectiviteit beperkt en afhankelijk van politieke context. Economische schade wordt vaak toegebracht, maar politieke gedragsverandering is minder zeker.
Sancties zijn daarmee een krachtig maar complex instrument: noodzakelijk om internationale normen te handhaven, maar steeds sterker onderworpen aan strafrechtelijke waarborgen.
Hazal Akin en Gabriadze Mariami – Brussels Law School Consultancy
0 reacties