​Op 12 februari vierde LDIA haar zevende verjaardag met een panelgesprek over polarisatie, angst, hoop en weerbaarheid. Onder moderatie van Wim De Vilder gingen Julien De Wit, Annemarie Van Engeland, Cédric Bruyninckx en Jasmine Malekzadem met elkaar in gesprek over wat deze zaken vandaag betekenen voor de advocatuur.

Polarisatie is vandaag overal zichtbaar. In het publieke debat, in de politiek, op sociale media, maar evengoed in organisaties en professionele omgevingen. De vraag is niet alleen waar we polarisatie zien, maar vooral waar ze vandaan komt en wat ze betekent voor de juridische praktijk.

Polarisatie als symptoom van onzekerheid

Polarisatie kan worden begrepen als een uiting van onzekerheid. In tijden van economische instabiliteit, maatschappelijke versnelling en internationale spanningen, zoeken mensen houvast. Duidelijke kampen en scherpe standpunten creëren een gevoel van controle in een complexe wereld.

Ons brein versterkt die dynamiek. Wanneer we stress ervaren, gaan we instinctief op zoek naar voorspelbaarheid. Verandering en innovatie roepen een behoefte aan zekerheid op. In die reflex wordt nuance vaak ingeruild voor duidelijkheid.

In de juridische praktijk wordt dat mechanisme tastbaar. Angst speelt regelmatig een rol, bijvoorbeeld de angst om een zaak te verliezen, reputatieschade op te lopen of economische druk niet te kunnen opvangen. Die angst uit zich zelden expliciet. Ze manifesteert zich onder de vorm van urgentie, defensiviteit of de overtuiging dat er geen tijd is voor nuance. Het gesprek verandert vaak wanneer die onderliggende emotie wordt herkend en benoemd.

Hoewel juridisch werk per definitie conflictgericht is, bestaat er een wezenlijk verschil tussen gezonde tegenspraak en destructieve polarisatie. Gezonde tegenspraak vertrekt vanuit respect voor het recht, de feiten en de wederpartij. Polarisatie ontneemt de ander zijn menselijkheid en reduceert hem tot tegenstander.

We kunnen niet ontkennen dat er een groeiende toename is van gebrek aan vertrouwen in justitie. Eén van de redenen hiervoor is dat de meeste burgers zich niet dermate kunnen identificeren met de juridische actoren. Deze onzekerheid draagt evidenterwijze bij tot polarisatie tegenover justitie.

De toenemende juridisering van de samenleving speelt eveneens een rol. Er is meer regelgeving, meer afdwingbaarheid en een grotere bereidheid om conflicten juridisch uit te vechten. Tegelijk groeit het belang van bemiddeling en alternatieve geschillenoplossing. Niet elk conflict hoeft te eindigen in een procedure. De kernvraag blijft hoe we fundamenteel van mening kunnen verschillen zonder elkaar te ontmenselijken.

Een belangrijk antwoord ligt in het vermogen om te “mentaliseren”: achter gedrag intenties, emoties en kwetsbaarheden herkennen. Medeleven is daarbij geen zwakte, maar een professionele houding.

Waarom zijn we zo vatbaar voor angst?

Angst krijgt gemakkelijk de bovenhand omdat ons brein evolutionair is afgestemd op het detecteren van bedreigingen. Het is ontworpen om te overleven, niet om ons gelukkig te maken. Negatieve prikkels trekken sneller onze aandacht dan positieve.

In complexe tijden groeit bovendien de drang naar definitieve antwoorden. Twijfel en ambiguïteit voelen ongemakkelijk. Toch is net het vermogen om verschillende perspectieven naast elkaar te laten bestaan essentieel om polarisatie tegen te gaan. Nuance verdragen vraagt oefening en moed.

Het doorbreken van de reflex om snel sluitende antwoorden te zoeken begint bij het herwaarderen van twijfel. Door vragen te stellen in plaats van onmiddellijk oplossingen op te leggen. Door te erkennen dat niet elk probleem meteen moet worden opgelost om ernstig te worden genomen.

Hoop als strategische helderheid

In een gepolariseerde context klinkt het woord hoop soms naïef. Toch is hoop geen blind optimisme. Ze kan worden opgevat als strategische helderheid, het vertrouwen dat dialoog nog beweging kan creëren. Soms is een kleine verschuiving in perspectief voldoende om een vastgelopen situatie open te breken.

Hoop is ook een vorm van handelen. Ze uit zich in het bouwen van vertrouwen, het opnemen van verantwoordelijkheid en het creëren van invloed. Ze is geen passieve verwachting, maar een bewuste keuze. Als rechtsonderhorigen kan je vertrouwen op de goede werking van justitie (met onafhankelijke en onpartijdige rechters) en op de diensten van advocaten (met voldoende kennis van het recht en gedrevenheid); ook dat is hoop.

Tegelijk vraagt hoop om bewustwording. Wat we dagelijks lezen en zien is vaak een selectie van dreigingsinformatie die emotioneel geladen is. Angst is spectaculair en krijgt aandacht. Positieve ontwikkelingen verlopen trager en zijn minder zichtbaar. Toch bestaan ze. Hoop werkt bovendien besmettelijk. Wie bewust aandacht besteedt aan wat wél goed gaat, versterkt dat effect.

Weerbaarheid als flexibiliteit

Weerbaarheid wordt vaak naar voren geschoven als antwoord op hedendaagse uitdagingen. Maar overeind blijven alleen volstaat niet. Zonder heruitvinden kan weerbaarheid omslaan in verharding en defensief denken. Werkelijke weerbaarheid veronderstelt flexibiliteit en het vermogen om te blijven evolueren.

Binnen advocatenkantoren betekent dit realistische verwachtingen, gedeelde verantwoordelijkheid en onderlinge ondersteuning. Weerbaarheid is geen individuele hardheid, maar een collectieve kracht. Het heeft geen zin dat we als beroepsgroep de lat torenhoog leggen en zo onrealistische standaarden aanhouden.

Dat roept de vraag op hoe ruimte kan worden gemaakt voor kwetsbaarheid zonder prestaties te ondermijnen. Hier is het onderscheid tussen perfectionisme en optimalisme relevant. Perfectionisme vertrekt vanuit de angst om te falen en leidt tot verlamming. Optimalisme vertrekt vanuit groei en beschouwt fouten als leerkansen. Kwetsbaarheid kan dan bijdragen aan duurzame kwaliteit.

In een beroep dat vaak risicomijdend wordt benaderd, vraagt dit om een verschuiving van louter overleven naar actief handelen. Dat begint bij leiders die erkennen dat onzekerheid inherent is aan het werk.

Van individueel naar collectief

Weerbaarheid speelt zich af op meerdere niveaus: individueel, binnen organisaties en op maatschappelijk niveau. Individuele coping-strategieën zijn belangrijk, maar volstaan niet wanneer organisatieculturen polarisatie of uitputting versterken.

Juridische organisaties kunnen mentale gezondheid ondersteunen door psychologische veiligheid te bevorderen, ruimte te maken voor dialoog en samenwerking even sterk te waarderen als individuele prestaties. De workshops die inzetten op soft skills van juristen nemen toe (op 26 maart 2026 organiseert de Adviesraad DGI van OVB samen met Nic Balthazar een sessie over welzijn, inclusie en verbinding binnen advocatuur), wat een goede zaak is.

Generaties en leiderschap

Intergenerationele verschillen maken het debat complexer, maar ook rijker. Jongere juristen hechten veel belang aan autonomie, verbondenheid en betekenis. Ze willen betrokken worden en zich veilig voelen om vragen te stellen. Oudere generaties brengen structuur, discipline en langetermijnperspectief.

De uitdaging is niet om te kiezen tussen die benaderingen, maar om ze met elkaar te verbinden. Dat vraagt aandacht voor onderliggende belangen, het uitgangspunt van goede intenties en openheid voor de waarden en kwetsbaarheden achter bepaald gedrag. De advocaten die zich tussen de jongere generatie en de gevestigde leiders bevinden, kunnen het pad effenen voor de toekomstige advocaten door een voorbeeld te zijn in het vinden van balans. Ambitie betekent niet dat je moet leven om te werken.

Leiderschap vandaag vraagt daarom meer dan technische expertise. Het vraagt morele helderheid, relationele intelligentie en de bereidheid om nuance te verdedigen in een gepolariseerde omgeving.

Tot slot

Wie weerbaar en hoopvol wil blijven in een context van toenemende polarisatie, doet er goed aan angst te herkennen en te benoemen wanneer ze zich aandient, ruimte te laten voor nuance en bewust te investeren in vertrouwen. Daarbij verdient het onderscheid tussen perfectionisme en optimalisme bijzondere aandacht: niet streven naar foutloosheid, maar naar groei en ontwikkeling.

Hoop is geen luxe. Ze is een professionele én maatschappelijke verantwoordelijkheid.

Cédric Bruyninckx, Jasmine Malekzadem en Kat Van Nuffel – Legal Diversity & Inclusion Alliance