​Wie de voorbije dagen over het muurtje keek, heeft verontrustende evoluties waargenomen, die tegelijk ook lichte tekenen van hoop vertonen. In Italië vond een referendum plaats over een hervorming van de rechterlijke macht. De Italiaanse premier Giorgia Meloni hekelde de “rode rechters” die onder meer haar immigratiepolitiek zouden dwarsbomen. De “gepolitiseerde magistratuur” werd weggezet als een hinderpaal voor het werk van de regering. De bevolking diende zich daarom via een referendum uit te spreken over een bijzonder technische hervorming – die velen om die reden ook niet begrepen – maar die volgens de magistratuur zelf tot doel had de verhouding tussen de drie staatsmachten overhoop te gooien en de rechterlijke macht als tegenmacht buiten werking te stellen.

De krant Le Monde omschreef het als de stigmatisering van de magistratuur, waarmee wordt ingegaan tegen de “culture républicaine”. De Italiaanse premier benadrukte dat de wil van het volk heilig is en het organiseren van een referendum de beste methode is, wat anderen dan weer ervaarden als het beste bewijs voor een “illiberale” politiek. De voorgestelde hervorming oogt ook technisch: een duidelijke splitsing tussen de carrières binnen het openbaar ministerie en de zittende magistratuur (met het verbod om ooit van de ene naar de andere te switchen), met elk een eigen raad voor de rechtspraak (die bevoegd is voor de benoemingen) en een eigen tuchtrechtbank. Het debat werd al snel herleid tot een referendum voor of tegen premier Meloni zelf en geheel tegen haar eigen verwachtingen in verloor ze die strijd. Ze verklaarde zich neer te leggen bij “de wil van het volk”, maar het gepolariseerde debat over de rol van de rechters is daarmee niet gedoofd. De uitslag van het referendum maakt dan wel dat de hervormingen minstens voorlopig zijn afgewend, de sfeer is daarmee wel voor lange tijd grondig verpest.

In ons land lijkt het allemaal niet zo’n vaart te zullen lopen, al zijn er ook steeds meer politici die rechtstreeks de aanval inzetten op de rechterlijke macht. En zo mogelijk nog erger: ministers leggen hier soms openlijk beslissingen van rechters naast zich neer, of ze worden door hen weggezet als een mening naast andere (de hunne, die anders is).

​Maar er zijn in ons land ook tekenen van hoop.

De trouwe lezer van deze wekelijkse oprisping zal nu even de wenkbrauwen fronsen, maar er zijn in ons land ook tekenen van hoop. Misschien las u wel pagina 17.763 van het Belgisch Staatsblad van 24 maart. Daar valt te lezen dat justitie op zoek is naar 441 (!) plaatsvervangende magistraten. Voor wie niet thuis is in deze wondere wereld: plaatsvervangende magistraten zijn juristen (veelal advocaten) die gratis bijspringen om onverwachte schokken op te vangen (bijvoorbeeld bij ziekte van een rechter), maar soms ook meer structureel (bv. wanneer een gepensioneerd rechter niet tijdig wordt vervangen). Vroeger gebeurde die selectie volgens niet zo transparante criteria, maar het werd door de uitverkorenen wel als een erefunctie of toch minstens als een blijk van erkenning beschouwd. Het zorgt voor een soms groezelige perceptie (een advocaat die nu eens aan de ene kant van de balie staat en dan plots aan de overzijde plaatsneemt) met vage benoemingsvereisten. Het was precies dat wat de wetgever (op aangeven van de Europese anticorruptiedienst GRECO) ertoe bracht om ook nieuwe plaatsvervangers te verplichten een ingangsexamen af te leggen (wat al lang het geval is voor beroepsrechters). Het vergt nu voor ervaren advocaten wel veel voluntarisme om deel te nemen aan een streng examen (met het risico te worden gebrandmerkt als ongeschikt) om daarna belangeloos en gratis te gaan zetelen als rechter.

​Het lijkt er meer op dat hiermee op sluipende wijze de plaatsvervangende rechter ten grave wordt gedragen.

De voorzitter van de ondernemingsrechtbank in Antwerpen berichtte op sociale media dat volgens zijn informatie maar 37 advocaten in aanmerking komen om te worden voorgedragen. De voorzitter van de benoemingscommissie van de Hoge Raad voor de Justitie (die de examens organiseert) haastte zich om te melden dat er volgende week examens plaatsvinden voor plaatsvervangers en “de kandidaten die deelnemen aan deze examens ook reeds op deze plaatsen kunnen postuleren”. Ze schreef er niet bij of hiermee in één klap de 404 ontbrekende profielen kunnen worden ingevuld. Het lijkt er meer op dat hiermee op sluipende wijze de plaatsvervangende rechter ten grave wordt gedragen. Daar is in ons land dus geen referendum voor nodig.

Ieder redelijk mens juicht toe dat de selectiecriteria voor magistraten streng zijn. En ja, kwaliteits- en integriteitsgaranties zijn cruciaal. En ja, advocaten zijn geen rechters en dat houden we best zo. Dat zou de in het verleden benoemde rechters aan het denken kunnen zetten. Het zou misschien tegemoetkomen aan de impliciete wil van de wetgever als ook zij de handdoek in de ring gooien. Of wordt het dan nog hopelozer? Maar is het niet gewoon tijd om de rol van de plaatsvervangers grondig te herzien?

​Hugo Lamon

​​Lees hier de wekelijkse column van meester Hugo Lamon over Justitie.

​Op de hoogte blijven van alle nieuwigheden binnen justitie, advocatuur en de juridische en fiscale wereld? Volg Jubel.be op LinkedIn.