​Gaat het goed met justitie? Dat valt spontaan te betwijfelen, want alleen al de vraag stellen wordt niet als wereldvreemd ervaren. Iedereen is het erover eens, maar de vraag is of we door daarover na te denken intellectueel obees worden of maakt het ons wijzer met inspirerende gedachten die voor concrete verbetering kunnen zorgen?

Er is grote consensus over het vetrekpunt: de democratische rechtstaat is broos en veronderstelt evenwichten. Er ontstaat de indruk dat de scheiding van de machten steeds meer onder druk staat.

Vanuit de magistratuur klinkt, ondanks de onrust van het afgelopen jaar, in dat verband toch een positieve noot. Er is een dialoog gestart tussen de staatsmachten. De magistraten hadden graag hierover met de eerste minister van gedachten gewisseld, maar kregen hem niet te pakken. Volgens sommigen is het écht een probleem dat de eerste minister zich dat zomaar kan veroorloven. Het zegt misschien iets over de rol van justitie in het maatschappelijk debat.

Er is zeker nood om de buitenwereld beter te informeren over wat justitie doet. Er wordt de laatste jaren door justitie beter gecommuniceerd, al kan de vraag worden gesteld of die wel altijd efficiënt is. Zo werd de mobilisatie van de magistratuur rond de eigen pensioenen door de publieke opinie alvast niet positief gepercipieerd.

De minister van Justitie vatte wél de dialoog aan met de magistraten. Dat zorgde al voor enkele concrete realisaties. Zo is er nu op het hof van beroep van Antwerpen een veiligheidscontrole aan de ingang, wat al jaren tot de standaardprocedure behoort in iedere luchthaven.

Staat de rechtsstaat op instorten? Volgens sommigen wordt er elke dag aan gebouwd, terwijl anderen net vinden dat die iedere dag wordt afgebouwd omdat we in een “pre-populistisch regime” zijn terechtgekomen. Vanuit de academische wereld wordt gewaarschuwd voor onverschilligheid bij die kwalijke evolutie.

Na de zaak Dutroux, toen er ook een grote vertrouwenscrisis was, werd de Hoge Raad voor de Justitie opgericht. Die Hoge Raad wordt soms omschreven als een papieren tijger, want ook de Hoge Raad moet erkennen dat die soms met een gevoel van machteloosheid kampt. Het zou helpen indien de adviezen van de Hoge Raad meer afdwingbaar zouden zijn.

Het is natuurlijk gemakkelijk om veel kritiek te hebben op de politieke wereld die de juridische wereld niet begrijpt. Daar ligt trouwens een taak voor de onafhankelijke Hoge Raad. Die moet mee helpen om de dialoog tussen de drie machten verder te zetten, want de situatie van justitie is een gedeelde verantwoordelijkheid.

Maar er is ook een andere zijde van de verantwoordelijkheid. Naast de politieke verantwoordelijkheid, moet ook de rechterlijke macht in de spiegel kijken en de werkprocessen van de hoven en rechtbanken verbeteren.

De grote uitdaging is te weten hoe we alles kunnen verbeteren zonder daarbij te wachten op een drama om de sense of urgency te hebben.

Bij dit alles is ook enige realiteitszin nodig. Justitie kan niet alle problemen oplossen. Het is dan ook nodig om het verwachtingspatroon collectief bij te stellen. Dat mag natuurlijk geen excuus zijn voor het falen van justitie bij de taken die ze heeft.

En de rol van de media bij dit alles? De berichtgeving is soms problematisch. In tegenstelling tot economische berichtgeving wordt er te weinig aandacht besteed aan de maatschappelijke gevolgen van bepaalde wetten. Dat is iets anders dan de onzorgvuldige communicatie over rechtszaken. Justitie heeft nood aan meer vulgariserende communicatie rond justitie. Vertrouwen in justitie is immers recht evenredig aan kennis over justitie. Vertrouwen is trouwens niet voldoende, er moeten ook tekenen zijn van betrouwbaarheid, welwillendheid en integriteit. Dat laatste is niet evident en daarom moet justitie in haar communicatie beter aanvoelen wat de samenleving beroert. Toch moet justitie zich ook als een VAR bij het voetbal kunnen gedragen. In een stadion dat kolkt van emoties moet het kunnen dat een doelpunt wordt afgekeurd omdat er nu eenmaal een ongeldig doelpunt is gemaakt.

Kan de volksjury helpen om die kloof te dichten? Dat valt te betwijfelen. Het lijkt veeleer nodig om de werking van justitie veel beter uit te leggen. Initiatieven als de rechtsstaatreporters, de week van de magistratuur, de sensibilisering rond de rechtstaat in scholen en LinkedIn-berichtgeving kan helpen om een breder publiek tot inzicht te brengen.

Justitie heeft de afgelopen decennia een lange weg afgelegd. Toch blijft het voor iedereen een uitdaging. In mijn jongste boek “Lamonades” vat ik aan met de opdracht aan juristen: durf het eenvoudig uit te leggen. En aan niet juristen: probeer het bredere plaatje te zien. De democratische rechtsstaat blijft een werkwoord.

Deze “lamonade” werd live geschreven tijdens het rondetafelgesprek rond hoe we kunnen bijdragen tot een beter begrip van recht en justitie, naar aanleiding van de voorstelling van het boek “Lamonades”. Het is een eigenzinnige samenvatting van het debat.

​​​​Hugo Lamon

​​Lees hier de wekelijkse column van meester Hugo Lamon over Justitie.

​Op de hoogte blijven van alle nieuwigheden binnen justitie, advocatuur en de juridische en fiscale wereld? Volg Jubel.be op LinkedIn.