Dertig jaar geleden hield België de adem in. Op 20 oktober 1996 trokken bijna 300.000 mensen door de straten van Brussel. In stilte gaven zij uiting aan hun verdriet en verontwaardiging. Ze eisten een justitie die hun vertrouwen verdiende.

De Witte Mars blijft een uniek moment in onze geschiedenis. Haar morele kracht lag in haar massale en vreedzame karakter. Zonder geweld of confrontatie lieten burgers uit alle lagen van de bevolking eensgezind hun stem horen.

Hun roep om verandering was terecht. De zaak-Dutroux had ernstige tekortkomingen blootgelegd. De verontwaardiging onder de bevolking was groot, maar dankzij de democratische mobilisatie kon die worden omgezet in concrete veranderingen. Er ontstond een zeldzaam gevoel van politieke eensgezindheid en urgentie. In die zin kan de Witte Mars worden beschouwd als een van de kantelmomenten uit onze democratische geschiedenis.

De geïntegreerde politie, het federaal parket, de strafuitvoeringsrechtbanken, Child Focus en de Hoge Raad voor de Justitie (HRJ) zijn elk op hun manier voortgekomen uit dat collectieve bewustzijn. Het leidde ook tot een versterking van de rechten van slachtoffers in gerechtelijke procedures.

De Hoge Raad voor de Justitie neemt binnen die erfenis een bijzondere plaats in. Als volledig onafhankelijke instelling, samengesteld uit evenveel magistraten als niet-magistraten – advocaten, professoren en vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld – wil hij een brug slaan tussen justitie en de samenleving.

De HRJ organiseert de examens voor de toegang tot de magistratuur, draagt magistraten en korpschefs voor met het oog op hun benoeming en aanwijzing, oefent extern toezicht uit op de werking van justitie, behandelt klachten van burgers en formuleert adviezen en aanbevelingen. Zo geeft hij concreet gestalte aan een van de belangrijkste verwachtingen die na de Witte Mars naar voren kwamen: een justitie die niet in zichzelf gekeerd is, maar openstaat voor externe controle en oog heeft voor wat er leeft in de samenleving.

Sinds zijn oprichting draagt de Raad bij aan een onafhankelijke en bekwame magistratuur. In vijfentwintig jaar zijn meer dan 2.800 kandidaten geslaagd voor de bijzonder veeleisende examens die toegang geven tot de magistratuur. De HRJ heeft meer dan 4.300 magistraten en korpschefs voorgedragen voor benoeming of aanwijzing. Magistraten blijven zich bovendien gedurende hun hele loopbaan bijscholen, ook voor specifieke functies. Zo vormen zij een korps van hooggekwalificeerde en gemotiveerde professionals die zich ten volle ten dienste stellen van de samenleving.

Met 32 audits en 18 bijzondere onderzoeken heeft de Raad tekortkomingen binnen justitie aan het licht helpen brengen en bijgedragen aan concrete verbeteringen. Met 22 rapporten en 142 adviezen draagt de HRJ bij aan de onderbouwing van de beslissingen en hervormingen van de uitvoerende en wetgevende macht.

Ook individuele klachten bieden waardevolle inzichten. Ze kunnen tekortkomingen in de dagelijkse werking van justitie blootleggen en de aanzet geven tot verbeteringen die alle rechtzoekenden ten goede komen. Hoewel het aantal gegronde klachten de afgelopen tien jaar is gestegen, blijft het beperkt in verhouding tot de totale gerechtelijke activiteit. In 2025 verklaarde de Raad 66 klachten gegrond, tegenover bijna 1,4 miljoen beslissingen die de hoven en rechtbanken jaarlijks nemen.

Zijn we vandaag beter af dan dertig jaar geleden? Ja, daarvan ben ik ten volle overtuigd. Justitie communiceert meer en beter, besteedt meer aandacht aan slachtoffers en maakt vaker gebruik van minnelijke vormen van geschillenbeslechting.

Ook al is niet alles perfect, we mogen ons gelukkig prijzen dat we in een democratische rechtsstaat leven. Iedereen kan zijn zaak voorleggen aan een onafhankelijke en onpartijdige rechter, met respect voor het recht van alle partijen om te worden gehoord. Justitie draagt bij aan de sociale vrede. Dat is allerminst vanzelfsprekend. Elders in de wereld, en ook in andere periodes van onze geschiedenis, bestonden zulke waarborgen niet, bestaan ze vandaag niet of worden ze geleidelijk aangetast.

Dertig jaar na de zaak-Dutroux kunnen we vaststellen dat justitie belangrijke stappen heeft gezet. Tegelijk leert deze periode dat vertrouwen in de rechtsbedeling nooit als verworven kan worden beschouwd. Het vergt blijvende inspanningen om de kwaliteit, toegankelijkheid en doeltreffendheid van justitie verder te versterken en antwoorden te bieden op nieuwe maatschappelijke verwachtingen en uitdagingen, in het bijzonder op het vlak van digitalisering en artificiële intelligentie. Die verdere ontwikkeling vereist voldoende middelen en personeel, evenals duidelijke waarborgen, zodat justitie haar opdrachten onder de best mogelijke omstandigheden kan vervullen.

Daarnaast blijft het essentieel om de fundamentele waarden van de rechtsstaat te koesteren en te versterken. Dat is een gedeelde verantwoordelijkheid van alle betrokkenen: de actoren van justitie, de beleidsmakers en de samenleving als geheel. Het is een collectieve verantwoordelijkheid.

Bénédicte Inghels, voorzitster van de Hoge Raad voor de Justitie, namens het Bureau van de HRJ