​Wie me goed kent, weet dat ik fan ben van de betere dadjoke. En dat soms tot wanhoop van mijn echtgenote. Ze kan het niet helpen ermee te lachen, hoe flauw mijn grappen ook zijn. Maar ik kan het niet laten. Je zou kunnen zeggen dat ik aan grapdwang lijd, of Witzelsucht[1], zoals de Duitsers dat zo mooi noemen. Het heeft me al veel meewarige blikken opgeleverd[2], maar het heeft me ook al gered. Een rake opmerking en een beetje zelfrelativering, kunnen een lastige situatie immers ontmijnen.

Humor dus, het loopt als een rode draad door mijn leven. Van de langspeelplaten van Urbanus in mijn kindertijd over Monty Python in mijn studentenjaren tot de dadjoke vandaag de dag. “Een dag niet gelachen is een dag niet geleefd” is niet voor niets mijn levensmotto.

Daarom een pleidooi voor wat lichtheid, voor zelfrelativering en humor. In je leven, maar ook op de werkvloer.

Zelfrelativering: een onderschatte kunst

Zelfrelativering is het vermogen om jezelf en je prestaties in perspectief te plaatsen. Erkennen dat je niet perfect bent, beseffen dat je niet de maat van alle dingen bent en dat een fout niet meteen het einde van je professionele geloofwaardigheid betekent.

Denk niet dat zelfrelativering een excuus is voor middelmatigheid. Het betekent niet dat je niet je best moet doen. Als je beseft dat je niet alles weet, sta je open voor nieuwe inzichten. Als je je ego af en toe parkeert, creëer je ruimte voor ontwikkeling. Zelfrelativering helpt je dus groeien. Als je durft tenminste. Socrates zei het al: “gnothi seauton” of “Ken uzelf". (Geciteerd met het risico mezelf belachelijk te maken door een verzonnen citaat aan te halen.)

Nu gaan heel veel mensen er prat op dat ze zichzelf zeer goed kunnen relativeren. Tot puntje bij paaltje komt. Dan lijkt het ineens een pak moeilijker.

Waarom is zelfrelativering soms moeilijk?

We leven in een succesmaatschappij waarin perfectie wordt nagestreefd, of beter gezegd waarin we voortdurend de schijn van perfectie ophouden. LinkedIn en Instagram zijn een etalage van promoties, publicaties en prijzen. De mislukkingen, de twijfels, de half afgewerkte ideeën blijven ondertussen zorgvuldig buiten beeld.

In zo’n context is het niet evident om je tekortkomingen te omarmen. We zien fouten als een smet op ons blazoen in plaats van een kans op groei.

Daarnaast is er ons fragiele ego dat ons parten speelt. Ons ego ziet zichzelf graag als sterk, bekwaam en succesvol. We hechten veel belang aan de mening van anderen. We krijgen graag bevestiging, applaus of erkenning. En we hebben het idee dat we voortdurend onder een vergrootglas liggen, waarbij anderen ons in de gaten houden en niets liever doen dan ons bekritiseren, belachelijk maken en onze fouten opmerken. Maar dat doen die anderen niet. Die zijn namelijk ook met hun eigen ego bezig en zij vragen zich dan weer af van wat jij van hen denkt.

Ten slotte is er de hang naar perfectionisme. Een instelling die vele juristen zeker bekend is. Voor juristen is perfectie de heilige graal. Eén onnauwkeurigheid kan verstrekkende gevolgen hebben. Dat vormt ons denken. Vanaf de eerste dag van de universiteit wordt erop gehamerd: een komma op de verkeerde plaats kan een wereld van verschil maken. En dat perfectionisme, dat op zich waardevol is, kan onze zelfrelativering al eens in de weg komen te zitten.

You talk the talk, but can you walk the walk?

Ik heb natuurlijk makkelijk praten. Maar kan ik mezelf echt relativeren? Laat me tussendoor een anekdote vertellen. Een jaar of vijftien geleden was ik mandaatassistent op de Universiteit Antwerpen. Ik gaf er aan een kleine groep studenten het practicum fiscaal recht. Op een zonnige dag vroegen de studenten of de les buiten door kon gaan. Ik had ook wel zin in een beetje zon dus we zochten een bankje op de campus op. Halverwege de les bedacht ik me plots dat ik mijn gsm in het leslokaal had laten liggen. Ik excuseerde me en liep terug naar het lokaal dat ondertussen door een andere docent was ingepalmd. Ik stormde het lokaal binnen, maar besefte niet dat mijn veters los waren, ik struikelde en ging languit tegen de grond. Met een rode kop grabbelde ik snel mijn telefoon en verliet het lokaal. Ik wilde snel weg uit de gênante situatie. Ik was vooral blij dat ik een afgang voor mijn eigen studenten had vermeden. Een weekje later kon ik mijn ongelukkige valpartij al relativeren. Zelfs toen bleek dat mijn studenten het verhaal ondertussen hadden gehoord van hun medestudenten.

Humor, want lachen is gezond

Hier komt humor in beeld. Humor is een krachtig instrument van emotionele intelligentie. Het vermogen om met jezelf te lachen, werkt bevrijdend. Milde zelfspot helpt, zolang je niet vervalt in cynisme. Het maakt het leven lichter.

Humor ontspant en verbindt. Humor verlaagt stress en stimuleert de aanmaak van gelukshormonen zoals dopamine en serotonine. Zelfspot is dus niet enkel goed voor je mentale gezondheid, maar ook voor je fysieke.

Zelfrelativering kan je leren

Voor sommigen lijkt zelfrelativering wel een tweede natuur. Ze hebben een natuurlijk zelfvertrouwen dat hen toelaat om soepel met fouten om te gaan, om niet snel gegeneerd te raken en foutjes met de nodige humor een plaats te geven. Goed nieuws is dat je dat ook kan leren.

Wat mij helpt?

Probeer mild te zijn voor jezelf. Vooral wanneer het moeilijk gaat. Fouten maken is een natuurlijk onderdeel van groei en ontwikkeling. Ook zelfrelativering is een groeiproces. Wie zichzelf genadeloos veroordeelt, blokkeert leren.

Plaats gebeurtenissen in perspectief. Vraag jezelf eens af waar je vijf jaar geleden, vorig jaar of zelfs zes maanden geleden wakker van lag. Is het bewaarheid geworden of is er niets van gekomen? En wat met die ene keer dat je toch een fout hebt gemaakt, toen je jezelf in je eigen ogen onsterfelijk belachelijk hebt gemaakt? Kijken je familie, je vrienden of je collega’s echt op een heel andere manier naar je? Of hebben ze je net omarmd? Bij ons in de familie gaat het zo: deed je ooit eens een domme uitspraak, dan is de kans groot dat mijn zussen en schoonbroer er jaren later nog mee lachen. Maar dan op de manier dat grote zussen hun kleine broertje plagen. Met de nodige genegenheid. Samen om je fouten lachen, smeedt dichte banden. De leukste verhalen van vroeger gaan toch vaak over die keren dat niet alles liep zoals je had verwacht? Die boswandeling waarop je helemaal verloren liep, die desastreuze date waar je een leuke vriend(in) aan hebt overgehouden, dat foute antwoord op je mondelinge examen dat zelfs bij de prof een glimlach ontlokte.

Lach. Vaak en veel. Ik kan niet genoeg benadrukken hoe belangrijk humor is.

Verplaats je in de ander. Iedereen worstelt met onzekerheden. De collega die zelfverzekerd overkomt, twijfelt misschien meer dan je denkt. Het perspectief van de ander helpt om je eigen positie te relativeren.

Te ernstig om serieus te nemen

Zelfrelativering betekent niet dat we ons werk niet ernstig moeten nemen. Voor iedere jurist blijven zorgvuldigheid en precisie essentieel. Maar er is een verschil tussen je werk ernstig nemen en jezelf ernstig nemen. Als je jezelf té ernstig neemt, loop je het risico rigide te worden. Humor brengt flexibiliteit en herinnert ons eraan dat we geen onfeilbare machines zijn, maar denkende, voelende mensen.

Dus, beste mede-juristen, tussen de voetnoten en de clausules door: gun jezelf af en toe een glimlach. Durf jezelf relativeren. Zet je ego eens in de koelkast en lach om jezelf.

En weet dat in een wereld waar AI steeds meer kan overnemen van de jurist, het net de inherent menselijke eigenschappen als humor en zelfrelativering zijn die ons als mens een meerwaarde maken in onze job.

​Wim Putzeys, Hoofdredacteur Jubel

Lees hier andere columns en artikels.

Voetnoten

[1] Ik geef toe, ik overdrijf een beetje. In feite is Witzelsucht een neurologische aandoening waarbij de patiënt het niet kan nalaten (ongepaste) grappen te maken in sociaal daarvoor ongeschikte situaties. Zo ver gaat het gelukkig niet.

[2] Wie de betere dadjoke wel weet te appreciëren moet me maar eens opzoeken op Facebook. Betreden op eigen risico. Op kantoor krijg ik alvast regelmatig te horen “Wim, ik zag je mopje op Facebook, maar heb het denk ik niet helemaal begrepen.”