Ik kan niet meer tellen hoe vaak ik al zin had om de helft van mijn connecties op sociale media te muten, ontvolgen of defrienden. Vooral wanneer ik voor de zoveelste keer weer eens een mening voorbij zie komen waar ik het niet eens mee ben. En al helemaal als die mening niet erg genuanceerd of onderbouwd is. Maar dan zeg ik tegen mezelf: dat moet je nu net niet doen.
Als je iedereen waar je het niet mee eens bent het zwijgen oplegt, kom je terecht in een bubbel. Je omringen met jaknikkers die alleen maar bevestigen dat je geweldig bent, is iets voor dictators. Voor ons gewone stervelingen is dat niet weggelegd. En maar goed ook. Want wat is er nu fijner dan op café een stevige discussie te houden, met botsende meningen die je daarna met een pintje (of in mijn geval een cola) wegspoelt.
Al grappend zeg ik wel eens: “I could agree with you, but then we would both be wrong." Het is maar een boutade. Leuk om een discussie die uit de hand loopt met een kwinkslag te ontmijnen. Maar het is geen goed richtsnoer om je leven te leiden. Zeker voor kennisprofessionals – advocaten, accountants, bedrijfsjuristen, fiscalisten en consultants – loont het om mensen op te zoeken die je tegenspreken, die anders denken. Je kunt immers veel leren van mensen met wie je het niet eens bent.
Het gevecht met de confirmation bias
We zijn allemaal geneigd om in ons eigen gelijk te blijven zitten. Ook al geloven we van onszelf dat we rationele wezens zijn. Dat is helemaal niet altijd zo. Feiten die ons in onze overtuiging bevestigen slikken we als zoete koek, zelfs al houden ze geen steek. Feiten die onze overtuiging tegenspreken, filteren we maar al te gemakkelijk weg. We zijn allemaal soms het slachtoffer van de confirmation bias. Zelfs als we ons van deze bias bewust zijn, trappen we soms nog in de valkuil.
Dwing jezelf dus om écht met een open geest te luisteren naar een andere mening.
Rashomon en de vele kanten van hetzelfde verhaal
Andere meningen herinneren je eraan dat jouw manier van kijken niet de enige is. Elk verhaal heeft twee kanten, of nog meer. In Rashomon (1950) van de Japanse regisseur Akira Kurosawa wordt dezelfde gebeurtenis verteld vanuit het standpunt van vier verschillende vertellers. De houtvester, de vrouw, de bandiet, de samoerai hebben elk hun eigen versie, die fundamenteel van de andere versies verschilt. Niemand liegt noodzakelijk. Iedereen vertelt de waarheid zoals hij die zelf beleeft.
De werkelijkheid is niet zwart-wit, maar eerder fifty shades of grey. Dat beseffen is op zich al een waardevolle les.
Een andere manier van denken
Toen ik nog assistent was aan de UAntwerpen moest ik van tijd tot tijd een examentoezicht doen. Ik herinner me nog goed een examen fiscaal recht voor een gemengde groep van economen en juristen. Ze worstelden met exact dezelfde opgaven, maar het leek wel of ze met een ander examen bezig waren. De ene gewapend met een rekenmachine, de ander met een wetboek. De achtergrond van de student maakte dat die met een heel andere blik naar hetzelfde probleem keek.
Die ‘bril’ van de ander opzetten, helpt enorm. Kijk eens naar het probleem vanuit zijn gezichtspunt. Wanneer iemand een mening verdedigt die lijnrecht tegenover de jouwe staat, is je eerste reflex vaak om je eigen standpunt te verdedigen door tegenargumenten te formuleren. Dat is niet altijd de beste strategie. Waarom stel je jezelf niet eens de vraag: welke ervaring of achtergrond heeft deze persoon waardoor hij tot deze conclusie komt?
Die vraag verandert de insteek van de discussie volledig. Misschien beschikt je gesprekspartner wel over informatie die jij niet hebt. Misschien heeft die een praktijkervaring die jouw theoretische kennis nuanceert. Misschien heeft die een frisse kijk op een probleem waar jij al een hele tijd mee worstelt.
Scherp je eigen mening aan
Als je alleen praat met mensen die hetzelfde denken, hoef je je eigen argumenten nauwelijks te testen. Alles klinkt logisch zolang niemand kritische vragen stelt. Voor advocaten is dat een enorme valkuil. Want je weet dat je tegengesproken zult worden. Dat is namelijk de taak van je tegenpartij. Daar kan je je dus maar beter op voorbereiden.
Een pleidooi wordt sterker wanneer je vooraf zelf de tegenargumenten zoekt. Je probeert de zwakke plekken in je eigen argumentatie te vinden vóór de tegenpartij dat doet. Je bereidt antwoorden voor op de lastigste vragen. Je denkt na over alternatieve interpretaties. Dat kan je natuurlijk zelf doen. Maar op een bepaald punt word je blind voor tegenargumenten. Je raakt ervan overtuigd dat er nu echt geen gaten meer te prikken vallen in je zorgvuldig opgebouwde redenering.
Dat is het moment om beroep te doen op je confrater, je stagemeester, je collega die jouw visie uitdaagt. Je ontdekt niet alleen de sterktes van je eigen redenering, maar ook de zwakke plekken. Hoe grondig je ook zoekt, je zult die zwakke plekken nooit allemaal zelf ontdekken. Die vertrouweling die je durft tegenspreken, kan die wel benoemen.
Dat vraagt natuurlijk intellectuele nederigheid. Het besef dat je, ondanks jaren ervaring en expertise, nog altijd iets kunt missen.
Hoe tegengestelde meningen leiden tot empathie en verbinding
Empathie betekent niet dat je het met iemand eens bent. Het betekent dat je probeert te begrijpen waarom iemand denkt zoals die denkt. Wanneer een cliënt, collega of tegenpartij een standpunt inneemt dat jou verbaast, kun je twee dingen doen. Je kunt besluiten dat die persoon irrationeel is, of dom, of ongeïnformeerd of ouderwets. Een reactie die we allemaal wel eens hebben. Dat is perfect normaal. Maar je bereikt er niets mee. Het klinkt stilaan als een spreuk van Bond zonder Naam … tel eens tot tien, neem een stap achteruit en probeer te achterhalen welke ervaringen, belangen of angsten er achter die mening schuilgaan.
Vaak blijkt dat mensen helemaal niet zo onredelijk zijn als ze op het eerste gezicht lijken. Ze vertrekken gewoon vanuit een ander referentiekader.
Als je dat begrijpt, bouw je betere relaties op.
Botsende ideeën zijn vaak de voedingsbodem voor creativiteit
Innovatie ontstaat niet doordat tien mensen rond de tafel exact hetzelfde denken. Vernieuwing ontstaat wanneer verschillende perspectieven elkaar ontmoeten. Wanneer mensen de gevestigde status quo in vraag stellen. Op de werkvloer: wanneer een jurist samenwerkt met een ingenieur. Wanneer een fiscalist luistert naar een ondernemer. Wanneer een accountant in gesprek gaat met een psycholoog. Of simpelweg wanneer twee collega's met een totaal andere aanpak samen naar hetzelfde probleem kijken.
Je hoeft dus niet te wachten op die ene briljante ingeving. Werp gerust een half idee op. En ga dan de discussie aan.
Je hoeft het niet altijd eens te zijn
Ten slotte: besef dat er niet in elke discussie een winnaar en een verliezer moet zijn. Als je er niet uitkomt, besluit dan tot een “agree to disagree”.
Met een open blik zie je meer
Natuurlijk werkt dit alleen wanneer je met een open geest aan het gesprek begint.
Dat betekent niet dat je elke mening even waardevol moet vinden. Ook niet dat je feiten moet relativeren of desinformatie een podium moet geven. Kritisch blijven is essentieel. Een feit is niet hetzelfde als een mening. Wie feiten en meningen consequent door elkaar haalt, maakt een zinvol gesprek bijzonder moeilijk. Dan is het soms verstandiger om je energie elders te investeren. Een flat earther zal je allicht niet snel van mening doen veranderen.
Maar van al die andere meningen kun je wel best iets leren. Als je het maar wil. Wijs een andere visie dus niet automatisch af omdat ze botst met de jouwe. Luister. Probeer te begrijpen. En weeg af.
Dus, beste mede-juristen, wees voorzichtig met de verleiding om iedereen die anders denkt uit je leven of uit je tijdlijn te bannen. Zoek af en toe bewust het gesprek op met iemand die je uitdaagt. Niet om koste wat het kost overtuigd te worden, maar om je eigen denken scherper, genuanceerder en rijker te maken. Want wie alleen nog echo's van zijn eigen overtuigingen hoort, loopt verloren in zijn eigen gedachten. En voor een kennisprofessional is dat misschien wel het grootste verlies van allemaal.
Wim Putzeys, hoofdredacteur Jubel
0 reacties