Inleiding
Wie al eens partij was in een gerechtelijke procedure en een vonnis van een rechtbank las, weet dat de rechtbank zich vaak (en veelal op het einde van het vonnis) uitspreekt over de zogenaamde “voorlopige tenuitvoerlegging” van het vonnis. Het betreft de vraag of het vonnis van de eerste rechter door de in het gelijk gestelde partij gedwongen kan worden uitgevoerd na het aantekenen van hoger beroep (door de in het ongelijk gestelde partij). Deze vraag is relevant voor de winnende partij omdat het risico kan bestaan dat de verliezende partij hoger beroep aantekent met de enkele bedoeling de zaak te vertragen en/of zich onvermogend te maken tijdens de loop van de beroepsprocedure. Wanneer de zaak voor de beroepsrechter(s) in het voordeel van dezelfde partij wordt beslecht, zou deze met lege handen kunnen achterblijven omdat de tegenpartij na afloop van de beroepsprocedure onvermogend blijkt.
In deze bijdrage wordt de wettelijke regeling van de voorlopige tenuitvoerlegging kort besproken, maar wordt nadien vooral de aandacht gevestigd op de vraag of en hoe de voorlopige tenuitvoerlegging van een vonnis kan worden bestreden in een beroepsprocedure.
Wettelijke regeling
De wettelijke regeling is relatief eenvoudig en is voorzien in artikelen 1397 tot en met 1402 Ger.W.
De vraag of een vonnis voorlopig uitvoerbaar is na hoger beroep (of verzet) hangt in essentie af van de vraag of het vonnis hetzij “op tegenspraak”[1], hetzij “bij verstek”[2] is gewezen. Het wettelijk uitgangspunt bestaat eruit dat een vonnis op tegenspraak voorlopig uitvoerbaar is en een vonnis bij verstek niet (wat wordt omschreven in artikel 1397 Ger.W.). De rechter kan evenwel afwijken van dit uitgangspunt, hetzij op eigen initiatief, hetzij op vraag van een van de procespartijen. De rechter kan bijgevolg gemotiveerd beslissen dat een vonnis op tegenspraak niet voorlopig uitvoerbaar is of dat een vonnis bij verstek wél voorlopig uitvoerbaar is, in afwijking van het wettelijk uitgangspunt.
Dit (wettelijk) uitgangspunt kent daarnaast een aantal uitzonderingen op grond van de wet zelf. Zo zijn eindvonnissen omtrent de “staat van personen” en “beslissingen in tuchtzaken” sowieso niet voorlopig uitvoerbaar indien verzet of hoger beroep wordt aangetekend (artikel 1399 Ger.W.).
Wanneer op basis van deze wettelijke regeling een vonnis voorlopig uitvoerbaar is, stelt zich echter de vraag of het als partij mogelijk is deze voorlopige uitvoerbaarheid te bestrijden voor de beroepsrechter en dus te ontsnappen aan de voorlopige uitvoering van een (negatief) vonnis. Hieraan ontsnappen, kan voor een partij broodnodig zijn indien bijvoorbeeld de liquiditeitspositie niet toelaat om het vonnis uit te voeren in afwachting van een oordeel door de hogere rechter of wanneer de gedwongen uitvoering, gepaard gaande met eventuele beslagen, zou leiden tot een situatie van insolvabiliteit.
De bestrijding van de voorlopige uitvoerbaarheid van een vonnis voor de beroepsrechter(s) is mogelijk, maar kent niettemin hoge drempels. Deze worden hierna toegelicht op basis van de rechtspraak.
Dubbele drempel
De (on)ontvankelijkheid
Als een vonnis door de winnende partij voorlopig uitgevoerd kan worden, creëert dit voor de verliezer veelal een situatie van urgentie (gelet op het eventuele gebrek aan liquide middelen en de dreiging van beslagen). Op het ogenblik dat de verliezer hoger beroep aantekent tegen een voor hem ongunstig vonnis, en in dat kader de voorlopige uitvoerbaarheid van het vonnis wenst te bestrijden, wenst deze partij dan ook een snelle behandeling van dit aspect voor de beroepsrechter(s). Wanneer beslagen dreigen, is het immers geen optie om de behandeling van het onderliggende geschil af te wachten (wat gemiddeld genomen pas een jaar na het aantekenen van hoger beroep kan plaatsvinden).
Artikel 1066, 2de lid, 6° Ger.W. voorziet in deze mogelijkheid tot snelle behandeling (met name op de inleidende zitting voor de beroepsrechter) via de procedure van korte debatten.[3] Het Hof van beroep te Gent verduidelijkte dat de wetgever echter enkel beoogde via de korte debatten in hoger beroep de hervorming van de bestreden beslissing mogelijk te maken in het geval waarin de eerste rechter afweek van het “standaardregime” van voorlopige uitvoerbaarheid.[4]
Bijgevolg moeten zaken alleen nog in de twee volgende gevallen worden behandeld via deze versnelde procedure (van artikel 1066, 2de lid, 6° Ger.W.), aldus het hof[4]:
- wanneer de voorlopige tenuitvoerlegging uitdrukkelijk door de eerste rechter werd toegestaan in afwijking van wat in de wet is bepaald, wat vooral betrekking lijkt te hebben op de bij verstek uitgesproken beslissingen; en
- wanneer de voorlopige tenuitvoerlegging uitdrukkelijk door de eerste rechter werd geweigerd, indien de beslissing op tegenspraak werd gewezen.
In zoverre het bestreden vonnis dus niet afwijkt van het “standaardregime” van artikel 1397 Ger.W., is deze snelle procedure van artikel 1066, 2de lid, 6° Ger.W. niet van toepassing en is het verzoek tot hervorming van de voorlopige uitvoerbaarheid op deze basis onontvankelijk.
Dit vormt de eerste drempel voor de snelle succesvolle bestrijding van de voorlopige uitvoerbaarheid.
De (on)gegrondheid
Wanneer de eerste rechter afweek van het standaardregime van de voorlopige uitvoerbaarheid, en de zaak op dit punt via een snelle procedure voor de beroepsrechter(s) kan worden behandeld, is de vraag wanneer en om welke redenen de hogere rechter de voorlopige uitvoerbaarheid kan tenietdoen.
Artikel 1402 Ger.W. omschrijft het wettelijk uitgangspunt dat de rechters in hoger beroep in geen geval de tenuitvoerlegging van vonnissen kunnen verbieden of doen schorsen, zulks op straffe van nietigheid.
Deze wetsbepaling moet verhinderen dat de rechters in hoger beroep de wenselijkheid van de door de eerste rechter uitgesproken voorlopige tenuitvoerlegging opnieuw in vraag zouden stellen. Artikel 1402 Ger.W. belet echter niet dat de door de eerste rechter bevolen voorlopige uitvoerbaarheid wordt tenietgedaan als deze uitvoerbaarheid is bevolen met schending van de wet of een algemeen rechtsbeginsel.[5]
Bijkomende voorwaarde is dat enkel een schending van de wet of een algemeen rechtsbeginsel die zijn weerslag heeft op de beslissing over de voorlopige uitvoerbaarheid zélf in aanmerking komt en dus niet een schending die weerslag heeft op de beslissing over (de grond van) het geschil.[5]
Voorbeelden van de in aanmerking komende schendingen (van de wet of een algemeen rechtsbeginsel) kunnen hierbij zijn:
- het toestaan van voorlopige uitvoerbaarheid terwijl de wet dit zelf niet toestaat;
- het toestaan van voorlopige uitvoerbaarheid terwijl dit niet is gevorderd (waarmee de rechter het beschikkingsbeginsel zou miskennen);
- het toestaan van voorlopige uitvoerbaarheid met miskenning van het recht van verdediging.
Bij wijze van voorbeeld is sprake van een miskenning van het recht van verdediging wanneer de eerste rechter ingaat op een vraag van een partij tot voorlopige tenuitvoerlegging van het vonnis op basis van eigen motieven.[6]
Vormt daarentegen geen miskenning van het recht van verdediging: de situatie waarin de voorlopige uitvoerbaarheid werd toegekend naar aanleiding van een expliciet verzoek van de eiser, zonder dat dit verzoek door de eiser was gemotiveerd.[7] Volgens het hof kon de verweerder immers ook zonder motivering van de eiser verweer voeren omtrent zijn vordering tot voorlopige uitvoerbaarheid.
Ook is er geen sprake van een miskenning van het recht van verdediging wanneer een partij in persoon aanwezig was op de inleidende zitting voor de eerste rechter, hij (impliciet) akkoord ging met de behandeling van de zaak volgens de korte debatten-procedure, hij persoonlijk deelgenomen heeft aan het debat, hij zijn verweer ten gronde mondeling heeft toegelicht en de eerste rechter dit verweer op gemotiveerde wijze heeft afgewezen.[8]
De partij die een toegestane voorlopige tenuitvoerlegging wenst te bestrijden voor de beroepsrechter, moet dus één of meerdere onregelmatigheden opwerpen met betrekking tot de beslissing omtrent de voorlopige tenuitvoerlegging zelf die geen weerslag heeft (of hebben) op de grond van de zaak.
Wanneer het verzoek (tot vernietiging van de voorlopige tenuitvoerlegging) gestaafd is door motieven die de grond van de zaak betreffen, moet het verzoek bijgevolg als ongegrond worden afgewezen.
Dit vormt de tweede voorwaarde voor de succesvolle bestrijding van de voorlopige uitvoerbaarheid.
Maatregel alvorens recht te doen
Op basis van artikel 19, 3de lid Ger.W. kan de rechter, alvorens recht te doen, een voorafgaande maatregel bevelen om de toestand van de (proces)partijen voorlopig te regelen (in afwachting van een beslissing van de rechter over de grond van het geschil). Kan de voorlopige tenuitvoerlegging van een vonnis voor de beroepsrechter bestreden worden door een voorlopige maatregel te vragen (op basis van artikel 19, 3de lid Ger.W.)?
Het hof van beroep te Brussel heeft er zich recent tweemaal over uitgelaten.
In een familiezaak (meer specifiek een vonnis dat de emigratie van een ouder met een minderjarig kind toeliet) oordeelde het hof dat artikel 19, 3de lid Ger.W. de beroepsrechter niet toelaat om, in afwachting van een beslissing ten gronde, de situatie te herstellen welke voorafging aan het vonnis, omdat dit in werkelijkheid zou neerkomen op een schorsing van de voorlopige tenuitvoerlegging[9] (wat op basis van het principe van artikel 1402 Ger.W. niet mogelijk is).
In een andere zaak oordeelde ditzelfde hof dat een vordering op grond van artikel 19, 3de lid Ger.W., die de schorsing van de gevolgen van het eerste vonnis tot voorwerp heeft, geen maatregel alvorens recht te doen is die ertoe strekt de situatie van de partijen tijdens de beroepsprocedure te regelen wanneer het vonnis uitvoerbaar is krachtens de wet.[10]
Het gebruik van artikel 19, 3de lid Ger.W. om een voorlopige maatregel te vorderen bij de beroepsrechter, die ertoe strekt te ontsnappen aan de voorlopige uitvoerbaarheid van het bestreden vonnis, heeft niet tot gevolg dat de bevoegdheid van de beroepsrechter plots niet langer zou worden beperkt door artikel 1066, 2de lid, 6° Ger.W. en artikel 1402 Ger.W.
Conclusie
Wie tracht de voorlopige uitvoerbaarheid van een vonnis te bestrijden in een beroepsprocedure, moet hoge drempels overwinnen om succesvol te zijn. Niet alleen komen enkel vonnissen in aanmerking die afwijken van het standaardregime van artikel 1397 Ger.W., ook dient men te bewijzen dat de beslissing tot voorlopige uitvoerbaarheid zélf behept is met een onwettigheid of onregelmatigheid.
Het gebruik van artikel 19, 3de lid Ger.W. om via een “voorlopige maatregel” resultaat te halen, brengt geen soelaas omdat deze drempels blijven bestaan.
Een juridische raadgever heeft best oog voor deze voorwaarden om te vermijden dat een vordering ter bestrijding van de voorlopige tenuitvoerlegging van een vonnis zou stranden.
Bas Schuermans, advocaat bij Bricks Advocaten
0 reacties