​Jojo Rabbit is een film uit 2019 over een jongen die opgroeit in oorlogstijd en langzaam uitgroeit tot een overtuigde nazi, of toch: zo zou het moeten lopen. Hij leeft samen met zijn imaginaire Hitler, die op onverwachte momenten opduikt als een bizarre raadgever. Wanneer Jojo ontdekt dat zijn moeder onderdak biedt aan een Joods meisje, ontstaat er een innerlijk conflict dat zijn wereldbeeld op losse schroeven zet.

Maar Jojo Rabbit is veel meer dan een komische oorlogsfilm. Voor mij raakt de film aan iets fundamenteels: niet zozeer hoe we bemiddelen met anderen, maar wat een bemiddeling intern met ons doet. Daarin speelt het ego een belangrijke rol.

De imaginaire Hitlerfiguur staat daarbij symbool voor ons ego. Dat ego wordt gevormd door de waarden en normen waarmee we opgroeien, gekneed door onze omgeving en gevoed door overtuigingen die we zelden nog in vraag stellen. Vaak manifesteert het zich als een autoritaire stem die ons leven richting geeft, soms zelfs beheerst. Het is verleidelijk om aan dat ego toe te geven, omdat het de vertrouwde contouren vormt van ons innerlijke leefmilieu, de grenzen waarbinnen onze geest zich beweegt.

​Laat het ego niet de krijtlijnen van het gesprek bepalen.

Misschien is deze interpretatie wat gekunsteld en vooral een product van mijn eigen verbeelding. Toch wil ik uit deze film een belangrijke les trekken voor bemiddeling en onderhandelen. Laat het ego niet de krijtlijnen van het gesprek bepalen. Laat vooroordelen achterwege en probeer de ander te ontmoeten zonder de ballast van vooraf ingevulde waarheden.

Maar het ego moet niet geheel op de schop. Een gezond ego zorgt net voor standvastigheid en authenticiteit. Het helpt ons om eigen waarden, grenzen en gevoelens een plaats te geven binnen een conflict. Begrijp me dus niet verkeerd. Het ego verdient absoluut een rol in bemiddeling en onderhandeling. Ik waarschuw enkel voor de extremen ervan.

Helaas zien we vandaag voortdurend hoe ego’s met elkaar botsen. Wereldmachten lijken steeds minder bereid om afstand te nemen en het grotere geheel te bekijken. Volgens mij speelt het ego daarin een bepalende rol. Zoals Trump tijdens zijn vorige ambtstermijn betonnen muren bouwde aan de grens van de Verenigde Staten, zo bouwt zijn ego vandaag mee muren in het internationale debat. Obstakels die overigens niet uitsluitend door hem worden opgetrokken. Ook tal van andere wereldleiders lijken gevangen te zitten in een te scherp afgesteld ego. En dat is jammer, want het verhindert een werkelijk constructief gesprek.

​Inleving in de ander blijft volgens mij het meest cruciale element van elke bemiddeling en onderhandeling.

Inleving in de ander blijft volgens mij het meest cruciale element van elke bemiddeling en onderhandeling. Alleen zo kunnen de krijtlijnen van het speelveld correct worden getrokken. Zonder die krijtlijnen ontstaat geen solide fundament voor dialoog.

Ik zal daarom altijd blijven pleiten voor meer mededogen, in welke vorm dan ook. Luister voor je te veel spreekt. Want het echte gesprek – dat waarin mensen elkaar werkelijk proberen te begrijpen – is iets bijzonder moois.

Nuno Daneel