Met de ingebruikname van de nieuwe Antwerpse gevangenis “De Kade” duikt opnieuw een hardnekkig efficiëntie-idee op: laat de zittingen van de raadkamer voortaan gewoon binnen de gevangenismuren plaatsvinden. Het argument van de voorstanders klinkt verleidelijk en pragmatisch. Het bespaart immers kostbaar en schaars politiepersoneel voor gedetineerdenvervoer (van de gevangenis naar het gerechtsgebouw en omgekeerd), het vermijdt ook logistieke rompslomp en verkleint het risico op ontsnappingen. Maar efficiëntie is een gevaarlijke raadgever wanneer die ten koste gaat van de fundamenten van onze democratische rechtsorde. De Antwerpse balie en de Orde van Vlaamse Balies trekken terecht aan de noodrem. In een gevangenis wordt geen recht gesproken; daar wordt een straf uitgezeten.

Rechtspraak kan en mag enkel plaatsvinden in een daartoe bestemd gerechtsgebouw. Dat is immers de enige fysieke plek die van nature de nodige neutraliteit, onafhankelijkheid en maatschappelijke afstand uitstraalt. De symbolische en ruimtelijke scheiding is van cruciaal belang, zeker bij zittingen van de raadkamer. De verdachten die voor dit rechtscollege verschijnen, zijn immers nog niet veroordeeld. Voor hen geldt onverkort het beginsel van het vermoeden van onschuld.

Wanneer een verdachte echter niet naar een onafhankelijk gerechtsgebouw wordt gebracht, maar door de advocaat, de magistraat en de griffier wordt opgezocht in de gevangenis zelf, verplaatst de machtsverhouding zich fundamenteel. De verdachte bevindt zich vanaf de eerste seconde in het territorium van de strafuitvoering. De setting ademt reeds schuld, opsluiting en dwang uit, nog vóór er inhoudelijk één woord over de voorlopige hechtenis is gewisseld. De verdachte staat metaforisch en fysiek al met één been in de cel. Als een overheid het heilige principe van de neutraliteit van de procesomgeving niet langer kan garanderen, moeten alle alarmsystemen van de rechtsstaat afgaan. Efficiëntie mag nooit de dekmantel worden voor een sluipende uitholling van burgerrechten.

​Als een overheid het heilige principe van de neutraliteit van de procesomgeving niet langer kan garanderen, moeten alle alarmsystemen van de rechtsstaat afgaan

Bovendien miskent het voorstel de diepere, maatschappelijke functie van een rechtbankzitting. Dat is geen loutere administratieve afhandeling van een dossier; het is een maatschappelijk ritueel waarin de fysieke vormgeving en symboliek de inhoudelijke rechtvaardigheid dragen en ondersteunen. Zoals gelovigen kerken, synagogen en moskeeën bouwen omdat de architectuur, het licht en de sfeer essentieel zijn voor een doorleefde godsdienstbeleving, zo heeft ook de rechtspraak haar eigen fysieke tempel nodig. Het gerechtsgebouw is de microkosmos waarin de maatschappij de scheiding der machten vormgeeft. De wanden van een rechtszaal, de opstelling van de tafels, de toga’s, de plaats van het Openbaar Ministerie en de zetelende magistraat: het zijn geen stoffige rekwisieten uit het verleden, maar visuele ankers van onpartijdigheid en gelijke behandeling. Wanneer zich dat in een gevangenis afspeelt, ontaardt het in slecht theater.

Binnen een gerechtsgebouw krijgt de dynamiek tussen de procesdeelnemers vorm. De advocaat pleit er als gelijke van het Openbaar Ministerie ten overstaan van een onafhankelijke rechter. Ieder heeft er zijn eigen, strikt afgebakende rol. Dit ritueel in een specifiek daartoe bestemd gebouw helpt alle betrokkenen – en niet in het minst de verdachte zelf – om de zwaarte en de geldigheid van de beslissing te voelen en te aanvaarden.

Verplaatst men dit proces naar een lokaal in een gevangeniscomplex, dan transformeert de rechtspleging van een verheven maatschappelijk ritueel in een loutere bureaucratische handeling binnen een strafinrichting. De grens tussen de rechterlijke macht (die oordeelt) en de uitvoerende macht (die opsluit) vervaagt tot een doorgangsdeur in hetzelfde gebouw. Het signaal dat hiermee naar de verdachte en de samenleving wordt uitgestuurd, is fnuikend: het proces is een formaliteit geworden op de plek waar het oordeel al vast lijkt te staan.

Het is begrijpelijk dat de overheid zoekt naar oplossingen voor het chronische capaciteitstekort bij de veiligheidsdiensten. Maar de prijs voor deze pragmatische shortcut is onaanvaardbaar hoog. Een zittingszaal achter de muren van De Kade normaliseert het idee dat het individu zich moet aanpassen aan de logistieke noden van het apparaat, in plaats van dat het apparaat de rechten van het individu waarborgt.

​Wie rechtspraak degradeert tot een nevenactiviteit van het gevangeniswezen, tast de ziel van de rechtsstaat aan

Wie rechtspraak degradeert tot een nevenactiviteit van het gevangeniswezen, tast de ziel van de rechtsstaat aan. De Antwerpse advocatuur heeft dan ook volkomen gelijk om zich tegen zittingen in de gevangenis te verzetten. De rechtbank hoort in het hart van de stad en de samenleving, niet achter de tralies van de vermeende efficiëntie.

Overigens kan een cynicus zich de vraag stellen of de gevangenis, als gevolg van het gebrek aan mensen en middelen, wel in staat is om zelfs maar de illusie van efficiëntie enigszins vorm te geven. En zittingen in de gevangenis zijn in ieder geval niet efficiënt voor de advocatuur zelf, die anders verschillende zittingen in eenzelfde gebouw kan combineren.

Slechte ideeën verdienen het om snel te worden vergeten.

​​Hugo Lamon

​​Lees hier de wekelijkse column van meester Hugo Lamon over Justitie.

​Op de hoogte blijven van alle nieuwigheden binnen justitie, advocatuur en de juridische en fiscale wereld? Volg Jubel.be op LinkedIn.