​Meer dan zeventig jaar na de oprichting van de Staat Israël leven de bedoeïenen van de Negev nog steeds onder de voortdurende dreiging van sloop en gedwongen verplaatsing. Hun situatie illustreert op treffende wijze de kloof tussen de internationale erkenning van de rechten van inheemse volkeren en de effectieve naleving daarvan op nationaal niveau. Het onderzoek waarop dit artikel steunt, gaat na of de Verklaring van de Verenigde Naties over de Rechten van Inheemse Volkeren (hierna: de VN-Verklaring) inheemse volkeren een volwaardige rechtsbescherming biedt, dan wel of een herziening van dit instrument noodzakelijk is om hun rechten op effectieve wijze te vrijwaren. Als praktijkgeval is gekozen voor de bedoeïenen, een gemeenschap binnen de Arabische bevolking van Israël die meer dan 34% van de bevolking van de Negev vertegenwoordigt, maar er slechts 12,5% van de bewoonbare oppervlakte toegewezen krijgt.

Landrechten als kernbestanddeel van de VN-Verklaring

De VN-Verklaring, aangenomen in 2007, bestaat uit 46 artikelen en vormt het meest omvattende internationale rechtsinstrument met betrekking tot de rechten van inheemse volkeren. Landrechten nemen daarbinnen een centrale plaats in. Artikel 26 erkent het recht van inheemse volkeren op de gronden, gebieden en hulpbronnen die zij traditioneel hebben bezeten, bewoond of anderszins gebruikt, en legt aan staten de verplichting op deze gebieden juridisch te erkennen en te beschermen met eerbiediging van de gewoonten, tradities en grondbezitssystemen van de betrokken gemeenschap. Artikel 10 bepaalt bovendien dat gedwongen verplaatsing slechts toelaatbaar is met de vrije, voorafgaande en geïnformeerde toestemming van de betrokken gemeenschap, en steeds gepaard moet gaan met een billijke schadeloosstelling en, waar mogelijk, een recht op terugkeer. Het eigendomsrecht van inheemse volkeren is in dit opzicht niet afhankelijk van een formele eigendomstitel naar nationaal recht, maar van het traditionele gebruik of de traditionele bezetting van de grond.

Deze normatieve grondslag wordt bevestigd door de rechtspraak van regionale mensenrechtenorganen. Zowel het Inter-Amerikaans Hof voor de Rechten van de Mens als de Afrikaanse Commissie inzake Mensen- en Volkenrechten hebben herhaaldelijk erkend dat de erkenning van traditionele inheemse grondgebieden niet afhankelijk mag worden gesteld van het bestaan van een formele eigendomstitel. Het onderzoek betoogt daarenboven dat de bepalingen betreffende de traditionele gronden van inheemse volkeren als internationaal gewoonterecht kunnen worden gekwalificeerd. Dit is tevens juridisch relevant voor de Israëlische rechtsorde.

De bedoeïenen: onteigend van hun voorouderlijke grond

Israël erkent 35 bedoeïense dorpen in de Negev niet, omdat deze dorpen niet over een bouwvergunning beschikken. Een vergunning die in de praktijk vrijwel onmogelijk te verkrijgen is wegens complexe, kostelijke en langdurige aanvraagprocedures. Hierdoor worden de aanwezige constructies als onwettig gekwalificeerd. Dit dient als juridische grondslag voor de systematische sloop ervan. Het geval van onder andere de Al-Turi-stam, gevestigd in het dorp Al-Araqib sedert het Ottomaanse tijdvak, illustreert deze problematiek.

Deze casus staat niet op zichzelf. Grootschalige verplaatsingsplannen zoals het Prawer Plan van 2011 beoogden de verplaatsing van 30.000 bedoeïenen naar stedelijke centra, zonder enige consultatie van de betrokken gemeenschappen en zonder erkenning van hun eigendomsrechten of van hun dorpen. Uitsluitend door aanhoudend verzet van de bedoeïenen zelf, ondersteund door lokale en internationale campagnes bij onder meer de Verenigde Naties, het Britse parlement, het Europees Parlement en Amnesty International, werd het plan in 2013 uiteindelijk ingetrokken. Het zogenaamde E1-Masterplan zet inmiddels een vergelijkbare beleidslijn voort.

Ook de rechterlijke controle biedt weinig verhaal: sloopbevelen worden doorgaans uitgevoerd zonder voorafgaande kennisgeving en zonder dat de betrokken bewoner wordt gehoord of zelfs geïdentificeerd. Tot op heden heeft geen enkele Israëlische rechter een sloopbevel ten aanzien van een niet-erkend bedoeïens dorp ongedaan gemaakt. Het recht om een sloopbevel aan te vechten bestaat derhalve wel in theorie, maar heeft in de praktijk een grotendeels symbolisch karakter.

Een structureel probleem, geen incident

Uit het onderzoek volgt dat vernietiging, gedwongen verplaatsing en discriminatie in het geval van de bedoeïenen nauw met elkaar verweven zijn. Terwijl bouwaanvragen van bedoeïenen vrijwel systematisch worden afgewezen, keurde Israël in 2019 meer dan 6.000 nieuwe Joodse woongelegenheden goed. Ook de toegang tot essentiële voorzieningen zoals drinkwater is voor de Arabische bevolking aanzienlijk beperkt, en in bepaalde gebieden zelfs geheel onbestaande. Deze vaststellingen wijzen niet op een reeks losstaande incidenten, maar op een structurele beleidslijn die erop gericht is de Arabische bevolking in de Negev te verminderen ten voordele van de vestiging van Joodse nederzettingen en infrastructuur.

Conclusie: een normatief kader zonder afdwingbare sanctie

De casus van de bedoeïenen legt een fundamentele spanning bloot: ligt het probleem bij de inhoud van de VN-Verklaring zelf, of bij de manier waarop staten dit instrument in de praktijk toepassen? Het onderzoek formuleert hierop een genuanceerd antwoord. Op zichzelf biedt de VN-Verklaring een voldoende uitgebreid normatief kader. Het recht op traditionele gronden, het verbod op gedwongen verplaatsing zonder vrije, voorafgaande en geïnformeerde toestemming, en het recht op consultatie zijn er duidelijk in verankerd. De kern van het probleem ligt dan ook niet in de tekst van de VN-Verklaring, maar in de uitvoering en handhaving ervan.

Deze vaststelling wordt in het onderzoek uitgebreid onderbouwd aan de hand van een integrale analyse van de VN-Verklaring, aangevuld met rechtspraak van internationale en regionale mensenrechteninstanties, en leidt tot een reeks concrete aanbevelingen aan de Israëlische autoriteiten, onder meer met betrekking tot de erkenning van traditionele eigendomsrechten, de stopzetting van sloop- en verplaatsingsbeleid, en de eerbiediging van consultatie- en participatierechten. Het volledige onderzoek behandelt uitgebreid de precieze reikwijdte van deze aanbevelingen, de overige rechten uit de VN-Verklaring en de historische aspecten en definitie van het inheemse-volkerenrecht.

Raffaella Zamparo – advocaat bij de Balie te Brussel

​​Deze bijdrage is gebaseerd op de masterproef van de auteur aan de VUB. Een uitgebreide versie werd onder de titel “De rechten van inheemse volkeren, gekoppeld aan een casestudy van de Bedoeïenen in Israël en Palestina” opgenomen in de bundel Juridische Meesterwerken VUB – Uitgave 2026,die een selectie van de beste masterproeven die rechtenstudenten (met inbegrip van ManaMa-studenten) in het academiejaar 2021-2022 hebben geschreven aan de faculteit Recht en Criminologie van de Vrije Universiteit Brussel.