​​​Fleer op één. In Fleer op één reflecteert elke eerste van de maand een gerenommeerd rechtsdenker over justitie in België en daarbuiten. Prof. dr. Frank Fleerackers, hoogleraar Rechtsdenken aan de KULeuven, verwoordt verbatim het recht van de filosoof. Deze maand over recht in tegenspraak.​

Recht in tegenspraak

​Tegenspraak is de tastbare veruitwendiging van juridische interactie. In tegenspraak komt het recht tot stand, wordt de casus gerealiseerd, kent het conflict zijn verwerkelijking en explicitatie. Meer nog dan het adagium audi et alteram partem, dat doorgaans als premisse van procedurele rechtvaardigheid wordt omschreven, biedt tegenspraak in beginsel zicht op interactie.[1] Deze interactie beperkt zich niet tot een applicatie van het recht op verdediging. In wezen betreft het de realisatie van een interactief proces, begrepen als werking in haar voortgang beschouwd.[2]

​ Tegenspraak verplicht dermate, dat elke positie of overtuiging noodzakelijk een tegengestelde positie of overtuiging oproept en dat elk punt een contrapunt ontbiedt

Zo bekeken, gaat het niet zozeer om de wijze waarop het recht de tegenpartij toegang tot procedures verschaft, maar om de werking van het interactieproces zelf. Tegenspraak verplicht dermate, dat elke positie of overtuiging noodzakelijk een tegengestelde positie of overtuiging oproept en dat elk punt een contrapunt ontbiedt. Dit inzicht is cruciaal. Recht zou pas recht zijn, indien het als interactieproces contrapunt via tegenspraak expliciteert. Recht is dan de kunst van het contrapunt, een Kunst der Fuge, waarin waarheid als stemmenweefsel tijdelijk tot stand komt.[3]

Tijdelijk, omdat deze waarheid de dynamiek van overtuigingen als affectoren niet de facto, en evenmin de iure, een halt kan toeroepen. De waarheid die telkens interactief herboren wordt, ontstaat als proces, als procedé, door de verweving van wat in tegenspraak wordt opgewekt. Die telkens herboren waarheid is steeds anders, differentieel en dynamisch. Het is een waarheid die per definitie anders is, die essentialisme en objectivisme ver achter zich laat. Staat deze waarheid dan los van kaders en structuren? Geenszins. Na Stanley Fish kan gesteld worden dat elke mens zijn waarheden vanuit een eigen denkstructuur of interpretatief kader realiseert. Hoewel Fish oppert dat de enige betekenis van een tekst bepaald wordt door de auteur, geeft hij reeds aan dat enig inzicht in die betekenis bij de lezer samenhangt met diens affectorenkader.

​Die meeting of the minds als interactieve consensus tussen partijen en hun denkkaders vormt het procedé voor een post-postmoderne waarheid

Dergelijk kader is inderdaad verbonden aan een reeks affectoren of gedeelde overtuigingen, doch blijkt zelfs medebepalend voor wat als waarheid of betekenis tussen beide partijen moge gelden. In die zin is een post-rationele waarheid een interactief begrip dat twee of meerdere partijen en de ontmoeting van hun denkkaders vereist. Die meeting of the minds als interactieve consensus tussen partijen en hun denkkaders vormt het procedé voor een post-postmoderne waarheid, gegrond in de overeenstemming van hun overtuigingen. Van het klassieke waarheidsconcept resteert enkel het affectieve effect: waar een individueel gekoesterde overtuiging slechts één partij raakt, overstijgt een gedeelde overtuiging het individuele en genereert aldus waarheidsgehalte voor consensuele partijen.[4] Dit genereren van waarheid of betekenis in consensus is wat het recht als onder-handeling, als inter-actie, als tegen-spraak, kan bieden

Voetnoten

[1] Cf. Hampshire, S., Justice is Conflict, Duckworth, London, 1999, p. 21.
[2] Van Dale. En ook: geheel van opeenvolgende, met elkaar samenhangende handelingen en werkingen op geestelijk, psychisch en maatschappelijk gebied. Of nog: procedé in actie.
[3] Bach, J.S., Die Kunst der Fuge, BWV 1080 (publicatie 1751). Door de componist al dan niet voltooid en pas na zijn dood (1750) gepubliceerd, bevat dit werk veertien fuga’s, die Bach zelf contrapuncti noemde.
[4] Contra: Fish, S., Is There a Text in This Class? The Authority of Interpretive Communities, Harvard University Press, Cambridge, 1980. Fish stelt voorop dat de betekenis van een tekst enkel door de auteur wordt bepaald en verwijst voor de wijze waarop de lezer inzicht verwerft in de tekst naar zijn interpretatieve kaders en gekoesterde overtuigingen.