Aan het einde van de Monty Python-klassieker The Life of Brian wordt het hoofdpersonage Brian aan het kruis genageld. Omringd door andere gekruisigde veroordeelden, lijkt zijn situatie hopeloos. De man naast hem laat het hoofd echter niet hangen en zet een vrolijk deuntje in (“Always look on the bright side of life”) terwijl de aftiteling van de film over het scherm begint te rollen. Van optimisme gesproken. Het is tot op vandaag één van mijn favoriete films, omwille van de flauwe en absurde humor, maar zeker ook omwille van het optimistische einde. Ik ben nu eenmaal zo’n hopeloze positivo.
Optimisme is niet gelijk aan naïviteit
Laat ons een kat een kat noemen: optimisme heeft een imagoprobleem. Ben je een optimist, dan lijk je in de ogen van de meer cynische medemens (al zal die zichzelf allicht “realistisch” noemen) al snel naïef en lichtzinnig; alsof je de ogen sluit voor wat er allemaal misloopt in de wereld. Het is echter niet zo dat optimisten zomaar geloven dat alles vanzelf wel goed komt. Dat misverstand help ik hierbij graag uit de wereld. Optimisme, tenminste het optimisme waar ik het over heb, is geen simplistische roze bril van naïeve wereldverbeteraars. Het is een doordachte houding. Een bewuste keuze om niet te blijven steken in wat fout loopt, maar te investeren in wat beter kan. En ja, ook voor juristen is dat geen luxe, maar een noodzaak.
Optimisme is geen passieve hoop dat het goed komt, maar een actieve houding om ervoor te zorgen dat het goed komt
Optimisme als morele plicht
De uitspraak “Optimism is a moral duty” wordt vaak toegeschreven aan filosoof Karl Popper. Dat hij het nooit precies zo heeft geformuleerd in zijn geschriften, doet minder ter zake dan de gedachte erachter. Popper bedoelde geen blind vertrouwen in een goede afloop. Hij waarschuwde juist voor het gevaar van historische onvermijdelijkheid: het idee dat de dingen toch wel hun loop nemen, zonder menselijke tussenkomst. Optimisme is dan ook geen passieve hoop dat het goed komt, maar een actieve houding om ervoor te zorgen dat het goed komt. Het is de overtuiging dat verbetering mogelijk is, als we handelen, als we ons leven en de wereld in handen nemen. Negativisme daarentegen brengt ons nergens. Het verlamt, legitimeert inertie en verpakt zich graag als zogenaamd ‘kritisch denken’, terwijl het in werkelijkheid vaak een excuus is om niets te doen – het neigt naar nihilisme en fatalisme.
Een optimistische jurist?
Voor juristen klinkt het wat ongemakkelijk. Of je nu bedrijfsjurist, advocaat of notaris bent, vaak draait het in je dagelijkse bezigheden om risico’s, problemen, conflicten en grenzen. Juristen zijn getraind om te zien wat mis kan gaan, wat niet mag, wat niet kan. Dat is een meerwaarde, maar ook een valkuil. Wie alleen nog risico’s ziet, verliest het vermogen om kansen te herkennen. Wie elk idee meteen fileert, doodt innovatie nog voor het zaadje kan ontkiemen. We moeten af van het idee dat optimisme betekent dat we stoppen met kritisch denken. We moeten optimisme anders gaan ‘framen’, herdefiniëren. Optimisme = constructief denken.
Voordelen van optimisme
De voordelen van optimisme zijn intussen uitvoerig gedocumenteerd. Psychologisch onderzoek toont keer op keer aan dat optimistische mensen minder stress en angst ervaren. Ze zijn veerkrachtiger, herstellen sneller van tegenslagen en behouden meer emotionele stabiliteit. Dat is geen detail in een tijd waarin burn-out en mentale uitputting ook binnen de juridische wereld geen randfenomenen meer zijn. Optimisme fungeert als een buffer tegen chronische stress. Niet omdat de stressoren verdwijnen, maar omdat de manier waarop we ermee omgaan verandert.
Ook fysiek laat optimisme zijn sporen na. Optimisten hebben gemiddeld een sterker immuunsysteem, een lager risico op hart- en vaatziekten en een langere levensduur. Wie gelooft dat inspanningen zin hebben, investeert makkelijker in gezondheid. Wie ervan overtuigd is dat het toch geen verschil maakt, laat sneller los.
Een optimist vertrouwt erop dat het goed zal komen. Niet vanzelf, maar met de nodige inspanning en denkwerk
Optimisme als katalysator van doorzettingsvermogen
Ook in professioneel gedrag zien we hetzelfde patroon terugkomen. Optimisten zijn doorzetters. Ze tonen meer doorzettingsvermogen omdat ze tegenslagen interpreteren als tijdelijk en specifiek, niet als definitief en allesomvattend. Een optimist vertrouwt erop dat het goed zal komen. Niet vanzelf, maar met de nodige inspanning en denkwerk. Als je negatief denkt en van het slechtste uitgaat, waarom zou je dan nog moeite doen om je werk tot een goed einde te brengen?
Optimisme heeft dus directe gevolgen voor probleemoplossing en besluitvorming. Je vergroot je cognitieve flexibiliteit: je kweekt een vermogen om alternatieven te zien, creatief te denken en niet vast te lopen in één enkel scenario. Voor juristen, die dagelijks complexe knopen moeten ontwarren, is dat een cruciale vaardigheid.
Een kwestie van perspectief
De kern van optimisme ligt dan ook niet in ontkenning van moeilijkheden en risico’s, maar in hoe je ernaar kijkt. Optimisten erkennen en herkennen problemen, soms zelfs scherper dan pessimisten, maar ze definiëren die problemen anders. Niet als onoverkomelijk obstakel, maar als uitdaging. Niet als bewijs dat het systeem faalt, maar als aanleiding om het te verbeteren. Dat vraagt moed. Het is makkelijker om te zeggen dat “alles toch naar de knoppen gaat” dan om verantwoordelijkheid te nemen voor verandering.
Belangrijk is ook dat optimisme action-oriented is. Het gaat niet om afwachten, maar om handelen. In de donkere tijden van vandaag met klimaatverandering, geopolitieke onzekerheid en sociale ongelijkheid kan pessimisme verlammend werken. Als de uitkomst toch vastligt, waarom nog moeite doen? Optimisme doorbreekt dat fatalisme. Het herstelt het gevoel van handelingsbekwaamheid: we kunnen iets doen, hoe klein ook. Voor juristen, vaak bevoorrecht in kennis en positie, ligt daar ook een maatschappelijke verantwoordelijkheid. Niet om doemscenario’s te prediken, maar om perspectief te bieden. Niet door problemen te minimaliseren, maar door oplossingen denkbaar te maken.
Neem eens een optimist op in je team
En dan zijn er de sociale relaties. Optimisten zijn, simpel gezegd, aangenaam in de omgang. Niet omdat ze altijd vrolijk zijn, maar omdat ze energie geven in plaats van opslorpen. Ze trekken mensen aan, bouwen sterkere netwerken en creëren een klimaat van vertrouwen. Optimisme werkt aanstekelijk. In een team leidt dat tot betere samenwerking, meer psychologische veiligheid en uiteindelijk betere resultaten. Optimisme mag dan wel een soft skill lijken, het is in feite een kerncompetentie in een wereld waarin juristen zelden nog einzelgängers of solerende spitsen zijn. Niet overtuigd: denk dan eens terug aan die zuurpruim waar je ooit mee samenwerkte en hoe diens negativisme de sfeer op de ganse werkvloer kon vergiftigen. Zou je niet liever een positivo in je team hebben?
Goed nieuws: optimisme kan je leren
Kan je optimisme leren? Het korte antwoord is: ja. Optimisme is geen karaktertrek die je bij de geboorte meekrijgt en waar je het dan maar mee moet doen. Het is een manier van denken, en dat kan je je eigen maken. Je hersenen zijn immers trainbaar. Je kan zelf optimistischer worden door bewust aandacht te besteden aan wat goed gaat in je professionele en privéleven, door je negatieve automatische gedachten die bij iedereen wel eens de kop opsteken te bevragen en te counteren en door je eigen successen (hoe klein ook) te erkennen en te vieren. En voeg er ook maar aan toe dat je ook de successen van anderen mee viert. Dat is geen zelfbedrog, maar cognitieve hygiëne. We corrigeren immers ook juridische redeneringen die eenzijdig of fout zijn. Waarom zouden we dat niet doen met onze eigen mentale reflexen?
Concreet betekent dit: let op hoe je denkt en hoe je dingen verwoordt. Zeg je “altijd” en “nooit” wanneer iets misloopt? Zie je één fout als bewijs van algemene onbekwaamheid? Probeer die patronen te doorbreken, formuleer duidelijke doelen, zelfs wanneer de uitkomst onzeker is. Optimisme floreert bij betekenisvol handelen, en maakt van je doelen een self-fulfilling prophecy.
Neem je lot zelf in handen
Optimisme is dus geen luxe, geen karakterzwakte en al zeker geen ontkenning van een harde realiteit. Het is een bewuste, ethische keuze om niet te blijven hangen in cynisme. Het is de brandstof voor veerkracht, gezondheid, samenwerking en vooruitgang. In een beroep dat vaak focust op wat misgaat, kan het een tegengewicht vormen dat ons scherp houdt.
Dus, beste mede-juristen, kies voor optimisme, niet als naïeve roze bril, maar als positieve actiebereidheid. Niet omdat alles vanzelf goed komt, maar omdat niets beter wordt als we blijven herhalen dat het toch geen zin heeft. Kies voor een optimisme dat handelt, nuanceert en volhardt. Want juist in moeilijke tijden is dat geen naïviteit, maar vakmanschap.
Wim Putzeys, Hoofdredacteur Jubel
0 reacties