​De kritische magistratenvereniging “Magistratuur & Maatschappij” organiseerde dinsdag een paneldebat rond de vraag hoe advocaten en magistraten zich tot elkaar verhouden en wat hun rol is in de rechtsstaat. Er is een breed verspreid gevoel dat er tussen die twee groepen een haar in de boter is en dat zien sommigen als een bedreiging voor de goede werking van justitie.

Die bekommernis is niet nieuw. Meer dan twintig jaar geleden gaf ik al een openingsrede bij de balie over de “blinde rechter en de dove advocaat”. De rechter moet onpartijdig zijn en dat wordt symbolisch voorgesteld door een geblinddoekte Vrouwe Justitia. De advocaat is de partijdige belangenbehartiger van zijn cliënt en daarom soms ‘doof’ voor andere inzichten. De rechter en de advocaat hebben dus een andere rol, maar de ene kan ook niet zonder de andere.

Sommige magistraten lijken bang te zijn, maar de vraag is van wat. Bang voor de kritiek van de advocaten? Angst voor wrakingen door diezelfde advocaten en de reputatieschade die daar kan uit voortvloeien? Bevreesd voor het ongenuanceerd oordeel van de sociale media? Zorgt dat alles voor ongezonde volgzaamheid en is dat eigenlijk goed voor het vertrouwen dat in de magistratuur wordt gesteld om onafhankelijk en onpartijdig te oordelen?

En wat is de rol van de advocaten? Moeten zij enkel rekening houden met het belang van de cliënt of hebben zij ook een plicht tot ‘rechtsstatelijk handelen’. Recent pleitte de Nederlandse hoogleraar Iris van Domselaar (UvA) voor ‘rechtsstatelijkheid’ als afzonderlijke kernwaarde van de advocatuur. Staan advocaten genoeg stil bij hun eigen rol binnen de rechtsstaat?

De organisatoren van het debat dachten misschien dat wanneer ze een rechtbankvoorzitter, een procureur en twee advocaten rond die kerngedachten met elkaar in debat laten gaan er wel vuurwerk zou volgen. Het bleek een hoofs debat onder juristen, die allen genuanceerd met bekommerde blik vaststelden dat er onmiskenbaar een vervreemding is opgetreden tussen advocatuur en magistratuur, maar dat er zeker geen sprake is van oorlog.

De moderator wilde de zaak op scherp stellen met prikkelende stellingen. Nemen advocaten niet te weinig afstand van hun cliënten? Soms misschien wel werd ootmoedig toegegeven door de vertegenwoordigers van de balie, maar ieder vogeltje zingt zoals het gebekt is.

Wat later viel voor het eerst het woord ‘procedurepleiter’, als het toonbeeld van de verfoeilijke strafpleiter die zich zodanig identificeert met de cliënt dat hij de zaak in chaos doet eindigen. Een advocaat uit het panel merkte daarbij fijntjes op dat die procedurekwesties vaak om fundamentele rechten gaan en dus ook over de kern van de zaak.

Het is maar een kleine stap om dan over de wraking van magistraten te beginnen, door sommigen beschouwd als het ultiem bewijs van vijandschap tegenover magistraten. Volgens een magistraat is er een inflatie aan procedure-incidenten, want dan weer door de balie (met statistieken in de hand) wordt genuanceerd. In het overigens rustig voortkabbelend debat blijkt dat het pijnpunt soms elders ligt. De grote hoeveelheid correctionele zaken zorgt ervoor dat rechters onder tijdsdruk staan, wat bij advocaten de perceptie creëert dat ze niet worden gehoord. Ze voelen zich dan een stoorzender of een decorstuk, wat de gemoederen soms doet toenemen. Maar, zo blijkt, jonge magistraten worden nu opgeleid in hoe ze op de zitting moeten communiceren. Het is blijkbaar vooral oefenen in leren luisteren.

Vroeger was er meer contact tussen balie en magistratuur. “Is er nu te weinig communicatie” wilde de moderator weten. Iedereen was het erover eens dat het vroeger niet beter was, maar de meningen over hoe het er nu aan toe gaat zijn verdeeld. Een zekere afstand tussen beiden is toch aangewezen, gelet op hun wezenlijk andere rol in de rechtsstaat.

Dan kwam de vraag of de huidige lichting rechters niet te jong is en of er niet meer magistraten via de ‘derde weg’ (en dus na een lange carrière aan de balie) in de magistratuur moeten stappen. De luidste stem in het debat pleitte met overtuiging dat de gerechtelijke stage de beste voorbereiding is op de magistratencarrière.

In de loop van de discussie werd ook gewezen op de noodzaak van intervisie (het binnen de eigen beroepsgroep aan zelfevaluatie doen) maar ook een meer multidisciplinaire aanpak werd verdedigd. Magistraten in strafzaken kennen vaak het criminologisch wetenschappelijk onderzoek over de straftoemeting niet en ook binnen het familierecht zou het goed zijn meer te weten over bijvoorbeeld de psychologie van het kind. Die verruimende blik zou zowel voor advocaten en magistraten kunnen openstaan.

Conclusie: Het is duidelijk dat magistraten en advocaten in strafzaken steeds meer op gespannen voet leven, maar nog niet helemaal van elkaar vervreemd zijn.

En als uitsmijter: meester Nicolaas Vinckier was een van de advocaten in het debat. Hij bracht met zijn nuanceringen, grondige dossierkennis en verfrissende insteken het debat op een hoger niveau. Hij verdient het om volgende week opnieuw verkozen te worden als bestuurder van de Orde van Vlaamse Balies.

​​​​Hugo Lamon

​​Lees hier de wekelijkse column van meester Hugo Lamon over Justitie.

​Op de hoogte blijven van alle nieuwigheden binnen justitie, advocatuur en de juridische en fiscale wereld? Volg Jubel.be op LinkedIn.