Fleer op één. In Fleer op één reflecteert elke eerste van de maand een gerenommeerd rechtsdenker over justitie in België en daarbuiten. Prof. dr. Frank Fleerackers, hoogleraar Rechtsdenken aan de KULeuven, verwoordt verbatim het recht van de filosoof.
In fine
Voor het recht als interactieve, op tegenspraak geschoeide, geschillenregeling is de rechterlijke uitspraak primordiaal. Vermits het recht tot stand komt in de casus, en de casus het recht bepaalt, is de taak van de rechter toonaangevend. Meteen impliceert zulks een analyse van de verhouding tussen rechter en wetgever. Kan een rechter enkel bouche de la loi zijn? Neen, indien we ervan uitgaan dat recht in en door de casus tot stand komt is dit geen optie. Mag de rechter dan optreden als wetgever van de casuïstiek? Misschien is deze vraag zelfs irrelevant en handelt een rechter altijd in die zin. Of nog: misschien is de stelling dat een rechter slechts de wet mag toepassen een onmogelijke rationalisering van de menselijke aard. Zo zullen we met de legal realists en de crits moeten toegeven dat rechters nu eenmaal eigen overtuigingen laten wegen op hun oordeel.[1]
Hier is evenwel meer aan de hand.
Indien we aanvaarden dat recht pas gerealiseerd wordt in en door de casus, dan verdient het rechterlijk oordeel vanuit dat perspectief een nieuwe analyse, die niet alleen bestudeert hoezeer rechters verbonden blijven aan hun affectoren, met inbegrip overigens van het institutionele recht, doch tevens op welke wijze rechters kunnen gevormd worden, om in interactie met andere actoren een casus tot recht te laten komen. Ook de rechter doet dan veeleer aan geschillenregeling, waarbij de interactie door hem en andere actoren gestuurd wordt. Maar eens de verschildynamiek ten volle speelt, zal hij vaststellen dat deze de interactie van binnenuit beïnvloedt. Conflictbeheersing wordt dan conflictbeheer: een vorm van regie of spelleiding, waarvoor weinig juristen tot op heden enige opleiding genoten, enkele goedbedoelde pogingen niet te na gesproken. Grosso modo kan worden gesteld dat een rechter of andere juridische actor in eerste instantie de interactieve mogelijkheden van een casus onderzoekt, middels instigatie van tegenspraak en bevrijding van contradictie de interactie opwekt en aanmoedigt, ze regisseert en bijstuurt, met het oog op de generatie van interactieve waarheden en betekenissen. Dit is geschillenregeling en conflictbeheer ten voeten uit. Tevens is deze taak slechts weggelegd voor een uiterst kleine minderheid van juristen, indien het rechtsonderwijs niet grondig wordt omgegooid. Tot dan zullen enkel juristen die deze attitude als gave bezitten er hun voordeel uit halen. Het hoeft geen betoog dat deze juristen bezwaarlijk een carrière in de magistratuur zullen overwegen, wanneer zij als rari nantes hun natuurlijke capaciteiten in hogere mate elders kunnen verzilveren. Om die reden is het aangewezen dat universiteiten de bijsturing van het juridisch onderwijs prioritair en met de nodige zorg behandelen.
De inrichting van rechtbanken dient de positie van de rechter dermate te schragen, dat deze zijn rol als conflictbeheerder en geschillenregelaar optimaal kan vervullen.
Echter, er is (nog) meer.
Het functioneren van een rechtbank, als plaats van juridische betekenisgeneratie via interactie en middels tegenspraak, vergt een aangepaste inrichting en organisatie waarin de oordeelsvorming van de rechter een geëigende functie heeft . De inrichting of organisatie van rechtbanken dient de positie van de rechter dermate te schragen, dat deze zijn rol als conflictbeheerder en geschillenregelaar optimaal kan vervullen. Dit houdt in dat zijn status noodzakelijk actief en activerend is, niet zozeer om de eigen overtuigingen te kunnen botvieren, dan wel om de conflictactoren sturend in een betekenisgenererende interactie te betrekken. Angst voor een gouvernement des juges, of een magistratuur die zich op het wetgevende pad lijkt te wagen, is hier overbodig. Deze rechter is niet gevat door een streven naar algemene normering, doch door de uniciteit en complexiteit van de casus. En omdat de regeling van elke casus gevoed wordt door een betekenisgenererende interactie onder rechterlijke regie, dient de gerechtelijke organisatie rekening te houden met de nood aan een verregaande bewegingsvrijheid van de actieve rechter. Vermits rechters hun oordeel in elk geval mede op basis van eigen overtuigingen vellen en hun interpretatieve taak zonder meer een vervorming van toe te passen wetgeving inhoudt, is het zinloos deze magistraten in een keurslijf te dwingen uit vrees voor enige aantasting van de wetgevende macht. Die blijft dan de macht van een eerder omvattende en structurele rechtstaal, in een paradoxale poging de casus te overstijgen en te groeperen, terwijl het rechterlijk discours per definitie de casus toebehoort en idealiter de onooglijke wendingen van het conflict dient te volgen. Dit betekent dat de rechter meer dan ooit moet wegen op de wijze waarop het proces van de interactie verloopt.
Het juridisch proces begrijpen als een proces of procedé van de interactie lijkt voor de hand liggend. De implementatie van deze denkoefening is echter ingrijpend, vermits beide procesnoties grondig verschillen. Het juridisch proces is doorgaans verworden tot een statisch gegeven, waarbij werkelijkheidselementen in een raster worden gevat en vervormd, opdat die elementen het recht zouden passen. Een interactie als proces staat haaks op dergelijke rationalisering en laat net zoveel mogelijk de complexiteit en de dynamiek van de werkelijkheid aan bod komen. Het juridisch proces herijken tot proces van deze interactie houdt dan in dat de procedure opnieuw aan de grondvoorwaarden van procesdenken dient te beantwoorden en de verschildynamiek als uiting van differentie en beweging hoort te incorporeren.[2]
0 reacties