​Ook dit jaar zakten velen af naar Mechelen om er de jaarlijkse “dag van de rechtsstaat” bij te wonen. Zeven jaar geleden, bij de eerste editie, werd de rechtsstaat nog “gevierd”. Dit jaar was er geen reden meer tot vieren en maken we ons zorgen. Een aantal wereldleiders hebben lak aan recht en lijken steeds meer hun eigen moraliteit (of gebrek daaraan) als enige norm te hanteren.

Het werd dus een avond om niet echt vrolijk te worden. Het regende analyses over de bedreigingen van onze democratische rechtsstaat, maar toch was er hier en daar een sprankeltje hoop.

Het begon met de toespraak van de minister van Justitie. Het leek wel alsof ze een nieuwe speechschrijver onder de arm heeft genomen. Wie haar al regelmatig hoorde spreken, weet dat ze graag een woordenlawine afleest die de toehoorder vertwijfeld achterlaat met de vraag wat er nu eigenlijk precies is gezegd en tot wat dit allemaal moet leiden. De minister had voor de gelegenheid een meer geïnspireerde boodschap voor de gehele samenleving, die een ambassadeur van de rechtsstaat moet worden. Ze riep haar collega’s uit de politiek op om meer aan “zelfbeperking” te doen en hield een pleidooi voor traagheid en zorgvuldigheid. Ze stelde daarbij vast dat in het politieke debat “overtuigen” steeds vaker evolueert naar “overtroeven”, waarbij het volume de norm wordt en de drie staatsmachten in een permanente krachtmeting zitten. Daarbij wordt steeds vaker de legitimiteit van de rechter in vraag gesteld. Ze riep dan ook op tot meer terughoudendheid, met daarbij enkele wat vage suggesties voor een nieuwe aanpak. Die loopt volgens de minister via het versterken van het middenveld en de creatie van “brave spaces” waar openlijk verschillende meningen kunnen botsen, maar waarbij de conflicterende opinies met elkaar in gesprek gaan zonder onmiddellijk te oordelen.

Na haar beklom Ferdinand Grapperhaus het spreekgestoelte. Deze gewezen minister van Justitie in Nederland maakte op deze dag van de rechtsstaat in een erg gevlogen tussenkomst een scherpe analyse van wat hij de “digitale wetteloosheid” noemde. In de gewone wereld is er nog zoiets als aansprakelijkheid en verantwoordelijkheid, maar dat valt in de digitale wereld volledig weg. In de digitale wereld is blijkbaar niemand verantwoordelijk. De techgiganten beschouwen zich als een gewoon doorgeefluik, maar zijn oppermachtig. Ze beschikken over een ongekende hoeveelheid data, ontwerpen en beheren geavanceerde algoritmen en hebben een quasi-monopolie waar ze misbruik van maken. Hij wees op de gevaren (o.m. de internetverslaving die hij als “internetobesitas” omschrijft, de “algoritme bias” die de maatschappelijke ongelijkheid versterkt en de “megamacht van de big tech”) en heeft drie concrete voorstellen om een einde te maken aan praktijken in de digitale wereld die in het “gewone” leven onaanvaardbaar zouden zijn. Hij pleit voor “architectonische verantwoordelijkheid”, waardoor techbedrijven verantwoordelijk worden voor het ontwerp, de ontwikkeling en de verspreiding van het digitale aanbod. Hij wil ook dat er gewerkt wordt aan het vinden van een evenwicht tussen de kennis van de burger en die van de big techbedrijven (waar hij het begrip “epistemische gelijkheid” voor lanceert) en hij vindt ook dat er een principe van “reversibiliteit” wordt ingevoerd (waardoor men nooit iets kan ontwikkelen dat niet te herstellen schade kan doen ontstaan). De allesomvattende digitale wereld vormt in zijn huidige chaos en rechtenloosheid een bedreiging voor de rechtsstaat.

De hoofdspreker Geert Mak maakte een vlijmscherpe analyse over de houding van de Amerikaanse president Trump en zag parallellen met de situatie in de jaren 30 van de vorige eeuw. Hij deinsde er niet voor terug Trump te omschrijven als een “notoire oplichter” die zich bezondigt aan “staatskaping” wat leidt tot corruptie. Dat heeft ook rechtsstatelijke aspecten, waarbij het niet onschuldig is dat hij gratie verleende aan de bestormers van het Capitool. Later werden openbare aanklagers ontslagen en is er nu een kat-en-muisspel met de rechterlijke macht gaande. Velen zwijgen als gevolg daarvan. “Er lijkt een volk verdwenen” merkt Mak bitter op, die vaststelt dat “een ontketende zonnekoning” er een punt van maakt om systematisch de rechtsorde te verstoren.

Maar wat moet dan de reactie hierop zijn? Mak verwijst naar Václav Havels boek "Poging om in de waarheid te leven". Havels pleidooi om in de waarheid te leven is een vorm van verzet tegen de afgedwongen positie in de maatschappij.

In al die somberheid schitterde jonge slamdichter Lisette Ma Neza. Poëzie kan hoop vertolken. “Wie niets zegt is het nieuwe verzet” of “Wie niet kijkt wordt bekeken” zijn sprankeltjes tekst die aanzetten tot reflectie.

De rechtsstaat is broos, maar is de verantwoordelijkheid van iedereen. De aanwezigen in de zaal waren overtuigd. Nu nog alle anderen.

​​​​Hugo Lamon

​​Lees hier meer columns van meester Hugo Lamon over Justitie.

​Op de hoogte blijven van alle nieuwigheden binnen justitie, advocatuur en de juridische en fiscale wereld? Volg Jubel.be op LinkedIn.