In zijn recent verschenen blogpost “Gezocht: helden voor de rechtsstaat” (die verscheen op de overigens voortreffelijke website www.nederlandrechtsstaat.nl) stelt de Nederlandse professor staatsrecht Dajo De Prins zich de vraag of we niet te weinig helden hebben.

Het stuk begint intrigerend met de volgende boude stelling: “Helden lijken relicten uit een ver en irrationeel verleden, die weinig uitstaan hebben met de moderne democratische rechtsstaat. Maar schijn bedriegt: onze rechtsstaat kan niet zonder helden.” Dat brengt hem meteen tot een paradoxale vaststelling: “Een held is een strijder, maar ook meer dan dat: een onnavolgbaar en verleidelijk individu dat dingen kan die niemand anders kan. Helden kunnen heiligen zijn, zoals Socrates of Cato, maar ook immorele gloriezoekers, zoals Achilles of Alcibiades. Wat telt, is niet dat ze deugdzaam of succesvol zijn, maar dat ze in de ogen van hun tijdgenoten tot iets groots en uitzonderlijks in staat zijn. Zo bieden helden een antwoord op de diepste angsten en verlangens van hun tijd. Ze leiden hartstochtelijke, compromisloze en aangrijpende levens. Duffe helden bestaan niet. De democratische rechtsstaat is daarvan het tegendeel: een complexe organisatie van onpersoonlijke ambten met juridisch welomschreven taken en bevoegdheden. Zij werft geen helden aan, maar vervangbare ambtsdragers, met handen en voeten gebonden aan bevoegdheidsregels, grondrechten en checks and balances.” In de meeste ambten van de rechtsstaat is voor heldendom weinig plaats. Van een rechter verwachten we geen grootse daden, maar bekwaam werk binnen de grenzen van de wet. “Hun heldendom is dat van de laatste verdedigingslinie: de rug recht houden terwijl anderen meebuigen met een autocratisch geworden regime. De rechter die als enige blijft rechtspreken volgens de wet.”

Dajo De Prins vindt dan ook dat het aan de politiek toekomt om helden af te leveren. “Wie wetten maakt in plaats van uitvoert, heeft een vrijheid en een invloed die geen rechter (…) kent. Politici kunnen de bevolking verleiden en overtuigen, coalities smeden en het land op een nieuwe weg zetten. Daar moet de rechtsstaat haar helden zoeken.”

​Wie zijn stellingen doortrekt naar onze Belgische context, moet dan ook hopen dat er moedige politici opstaan die tot iets groots in staat zijn voor justitie

Wie zijn stellingen doortrekt naar onze Belgische context, moet dan ook hopen dat er moedige politici opstaan die tot iets groots in staat zijn voor justitie. Het lijkt erop dat – voor zover onze nationale politiek al dergelijke helden in de voorraad heeft – die zich dan toch eerder op andere beleidsdomeinen willen profileren.

Al zijn er ook andersluidende berichten. Paul Dhaeyer, de voorzitter van de Franstalige rechtbank van eerste aanleg te Brussel, vroeg dinsdag in de kamercommissie Justitie om meer beveiliging van magistraten. Volgens de nieuwszender BRUZZ gaf hij in de commissie het voorbeeld van een rechter van zijn rechtbank die midden in de nacht door agenten van de lokale politie werd gewekt met de melding dat er een bom onder zijn auto was geplaatst. “Bij grote zaken voor de correctionele rechtbank is het recent nog voorgekomen dat mijn magistraten aan hun auto worden opgewacht door verdachten”, merkte Paul Dhaeyer verder op. Hij pleit voor een aantal “eenvoudige en goedkope” aanpassingen, zoals het beter beschermen van de persoonsgegevens van magistraten.

Er wordt ook gefluisterd dat bepaalde hoge parketmagistraten zich voortbewegen met kogelvrije vesten. Soms duiken magistraten onder in safe houses. Ze blijven daar, omwille van evidente veiligheidsredenen, nogal vaag en discreet over. Hun weinig behartenswaardige positie geeft hen geen heldenstatus, maar dat mag ons er niet van weerhouden er aandacht voor te hebben.

​Er wordt ook gefluisterd dat bepaalde hoge parketmagistraten zich voortbewegen met kogelvrije vesten

Ook in de ons omringende landen krijgt het fenomeen aandacht. Recent heeft Mr. Julie Couturier, voorzitster van de (Franse) Conseil national des barreaux ook gewezen op de toename van de aanvallen ad hominem op magistraten, wat ingaat tegen “l’institution judiciaire” die nochtans een pijler is van de rechtsstaat.

Ze wijst verder ook op het toenemende geweld tegen advocaten, wat de Conseil national ertoe bracht een actieplan op te stellen om psychosociale steun te bieden aan bedreigde advocaten via een samenwerking met APESA (een onafhankelijke vereniging – Aide Psychologique aux Entrepreneurs en Souffrance Aiguë). Voorzitster Couturier bracht daarbij nogmaals het doxxing-incident van het extreemrechtse tijdschrift Frontières in herinnering. In een speciaal nummer publiceerde het tijdschrift vorig jaar een lijst met namen en persoonlijke details van advocaten die gespecialiseerd zijn in vreemdelingenrecht en het bijstaan van asielzoekers of mensen zonder papieren. Door hun namen gericht te openbaren in een ideologisch geladen context, werden die advocaten blootgesteld aan online haatcampagnes, intimidaties en ook bedreigingen.

Advocaten en magistraten moeten geen heldenstatus nastreven, maar ze moeten wel in alle omstandigheden sereen en zonder druk hun werk kunnen doen. De feiten bewijzen dat het noodzakelijk is om deze evidentie te blijven herhalen. De politici kunnen dan weer wel een heldenstatus verwerven om die noodzakelijke bescherming te garanderen.

​Hugo Lamon

​​Lees hier de wekelijkse column van meester Hugo Lamon over Justitie.

​Op de hoogte blijven van alle nieuwigheden binnen justitie, advocatuur en de juridische en fiscale wereld? Volg Jubel.be op LinkedIn.