​Geopolitieke spanningen en stijgende energieprijzen. Het houdt ons allemaal bezig. Toch ligt de regering er niet van wakker. De overheid gaat ongestoord verder met haar voornemen om de accijnzen op fossiele brandstoffen te verhogen. Maakt de overheid zich daarmee budgettair afhankelijk van inkomsten op die energiebronnen waarvan ze het gebruik wil ontmoedigen?

“Er is geen ruimte voor cadeaus”, verklaarde de premier onlangs. Hij verwees daarmee naar de zware staatsschuld en de oplopende rente als de grootste struikelblokken voor nieuwe gunstmaatregelen. Nochtans loopt de wet die aardgas duurder maakt en elektriciteit goedkoper enige vertraging op. Normaal gezien was al van in november vorig jaar gepland om op 1 april de accijns op zowel gas als stookolie te verhogen. Dit is nu niet gelukt omdat de regering de wet niet op tijd gestemd kreeg in het parlement. Men had te weinig tijd voorzien voor de Nationale Arbeidsraad (NAR) om een advies uit te brengen.

Geen oor voor verlagingen

Ondertussen klinkt de roep om de accijnzen op brandstoffen te verlagen steeds luider in de Wetstraat. Deze oproep valt echter in dovemans oren van de regering. Zo werd de accijns op stookolie nog maar pas, op 28 maart 2026, met 14 eurocent per liter verhoogd. In één ruk een stijging van 11% van de prijs. “Hoe kan dat nu?”, vraagt u zich ongetwijfeld af. Als de wet die de accijns moet verhogen wordt uitgesteld, hoe kan dan de accijns op stookolie verhogen?

Deze situatie vloeit voort uit de Belgische fiscale regelgeving rond accijnzen op energieproducten en het zogenaamde ‘cliquetsysteem’, gekoppeld aan het groene energietransitiebeleid en mechanismen van federale begrotingsafspraken.

Omwille van klimaatdoelstellingen heeft de federale regering beslist de accijnzen op fossiele energie (zoals aardgas en stookolie) progressief te verhogen en de fiscale stimulansen te verschuiven naar hernieuwbare energie. Dit werd vastgelegd in verschillende relevante regelgevingen en besluiten aangaande de vergroening van de mobiliteit en de bijhorende uitvoeringsmaatregelen.

De hervorming voorziet in een gelijktijdige (maar gefaseerde) verhoging van de accijnzen op zowel aardgas als stookolie. Indien de accijnsverhoging op één van beide wordt uitgesteld, schrijft deze regeling voor dat de verhoging voor de andere drager toch doorgaat om het verlies aan begrotingsinkomsten te compenseren. Dit is zo bepaald om ‘belastingarbitrage’ tussen beide energiebronnen uit te sluiten.

Eventueel uitstel van een accijnsverhoging op gas leidt dus automatisch naar een verhoging van de accijns op stookolie.

De schatkist wordt er beter van

De schatkist wordt niet armer van dit politiek gestuntel. De federale regeling bepaalt dat de accijns op stookolie dan (toch) de geplande verhoging ondergaat — volgens vastgelegde stappen van 14 eurocent per liter (per stap). Door het uitstel van de accijnsverhoging op gas, treedt voor stookolie automatisch de geplande verhoging van 14 eurocent op 28 maart in werking, zoals voorzien in de regelgeving rond de hervorming van accijnzen op energieproducten.

Zo zorgt men er voor dat de staatskas de vooropgestelde bijkomende inkomsten toch ontvangt, en wordt vermeden dat mensen massaal van gas overschakelen naar (tijdelijk goedkopere) stookolie, of omgekeerd.

Daarnaast zorgen de geopolitieke spanning en de blokkade van de Straat van Hormuz ervoor dat ook de prijzen aan de pomp exponentieel verhogen.

Vergelijking met het verleden

Maar laat ons in deze zenuwachtige tijden toch vooral onze kalmte bewaren. De huidige crisissituatie kan misschien best gerelativeerd worden door een blik te werpen op een niet zo ver verleden. In 2008 noteerde een vat olie op de recordprijs van 147 dollar; de maximumprijs voor benzine en diesel aan de pomp was toen respectievelijk 1,61 euro en 1,44 euro per liter.

Hoe is de huidige prijs aan de pomp, van 1,93 euro per liter benzine en 2,33 euro per liter diesel, dan te verklaren terwijl een vat olie van nog “maar” 117 dollar kost? Het kan niet anders dan dat de schatkist kampt met een stevige verslaving aan inkomsten uit accijnzen op fossiele brandstoffen.

We snijden hier een existentieel probleem voor de schatkist aan. In 2025 inde de Belgische overheid voor bijna 7 miljard euro aan accijnzen. Ondanks het steeds groeiende wagenpark aan elektrische voertuigen heeft vadertje staat in 2025 een recordbedrag aan brandstofaccijnzen geïnd. Een record dat nog maar eens aantoont dat de auto nog steeds de melkkoe van onze begroting blijft.

Op zoek naar 7 miljard euro

7 miljard euro, is een gigantisch bedrag dat aantoont dat de vaak verketterde auto (inclusief transport wel te verstaan) voor een aanzienlijk hoge bron van ontvangsten blijft zorgen voor de schatkist. In 2008 lag de accijns op benzine lager (rond de 0,55 euro per liter in die periode). Tegenwoordig is de accijns omzeggens verdubbeld. Recent tot om en bij de 1,10 euro per liter (door indexeringen en eerdere aanpassingen), nog te vermeerderen met 21 % btw. Want ja, hoewel accijnzen in werkelijkheid geen toegevoegde waarde opleveren wordt daarop ook nog eens btw aangerekend

Kortom: de overheid verdient structureel meer per liter dan in 2008. Indien de gecumuleerde heffingen van accijnzen en btw niet zo hoog waren, zou een liter benzine bij 117 dollar per vat nu veel goedkoper zijn.

Dit betekent dus dat het begrotingstekort, van 35 miljard €, nog met 7 miljard € kan toenemen van zodra alle auto’s op fossiele brandstoffen, volgens de klimaatdoelstellingen, zijn uitgerangeerd. Waar gaat de overheid dat geld halen? De prijs om elektrische voertuigen op te laden zal fors moeten verhogen om het globale inkomsensverlies van de accijnzen op fossiele brandstoffen te compenseren. Los van de andere ingrepen in de begroting die zich zullen opdringen wel te verstaan.

Paradoxaal genoeg komt het er dus op neer dat de overheid dmv fiscale maatregelen ons wil ontraden om nog massaal gebruik te maken van fossiele brandstoffen; maar, dat als wij collectief gevolg geven aan het gevoerde beleid, de overheid in financiële problemen terecht komt! Kunnen we dit bestempelen als contraproductief beleid?

Werner Niemegeers, advocaat

Lees hier andere teksten van Werner Niemegeers