​De DRC wordt al decennialang geteisterd door cycli van geweld die enorme menselijke, materiële en sociaaleconomische schade hebben veroorzaakt. De snelle opmars van de rebellengroep M23 in januari en februari 2025 leidde tot de inname van grote delen van de provincies Noord- en Zuid-Kivu, evenals van de provinciehoofdsteden Goma en Bukavu. Deze machtsgreep ging gepaard met talrijke mensenrechtenschendingen en hevige gevechten tussen het nationale leger, M23 en de Wazalendo. Ook wakkerde ze opnieuw de vrees voor een regionalisering van het conflict aan, door de rechtstreekse betrokkenheid van Rwanda aan de zijde van M23, Burundi aan de zijde van de Congolese regering en Oeganda, dat troepen heeft ingezet in Ituri om dit gebied, dat het tot zijn invloedssfeer rekent, te beveiligen.

Ondanks het akkoord dat de DRC en Rwanda in juni 2025 onder Amerikaanse bemiddeling sloten in het kader van het Washington-proces, en ondanks het parallelle vredesoverleg tussen de Congolese regering en M23 in het kader van het Doha-proces, blijven de gevechten en mensenrechtenschendingen voortduren. De humanitaire crisis blijft acuut: 5,8 miljoen mensen zijn binnen het land ontheemd en 1,2 miljoen mensen zijn het land ontvlucht, van wie de grote meerderheid naar andere landen in Sub-Saharaans Afrika. De humanitaire toegang tot gebieden onder bezetting blijft moeilijk, terwijl de voedselonzekerheid kritiek blijft, zowel in veel bezette gebieden als in regio’s die mensen hebben moeten opvangen die voor de conflicten zijn gevlucht.

Hoewel de publieke aandacht zich voornamelijk op deze nieuwe crisis heeft gericht, zijn de Kivu-provincies niet de enige gebieden die door gewapende conflicten worden getroffen. Ook in Ituri is het geweld toegenomen, onder meer door de opkomst in 2024 van een nieuwe rebellengroep, de CRP, onder leiding van Thomas Lubanga, een voormalige rebellenleider die in 2012 door het Internationaal Strafhof werd veroordeeld voor oorlogsmisdaden. De escalatie houdt ook verband met de uitbreiding van het actieterrein van de Allied Democratic Forces (ADF) en de aanhoudende confrontaties tussen CODECO/URDPC en de groep Zaïre/ADCVI.

Ook de provincies Bas-Uélé en Haut-Uélé ondervinden de gevolgen van de aanhoudende conflicten in de Centraal-Afrikaanse Republiek en Zuid-Soedan. In het westen van het land brak in 2022 in het territorium Kwamouth een conflict uit rond grond en tussen gemeenschappen. Sindsdien heeft het zich uitgebreid naar de provincies Maï-Ndombe, Kwango, Kwilu en Kongo-Central en heeft het een steeds politieker karakter gekregen. Het conflict heeft minstens 280.000 mensen op de vlucht gedreven, de landbouweconomie en gezondheidsinfrastructuur in het gebied ernstig ontwricht en ging gepaard met talrijke mensenrechtenschendingen.

Transitionele justitie als antwoord

In deze context kan transitionele justitie een belangrijke rol spelen bij het bevorderen van stabiliteit en de bescherming van de mensenrechten, ook wanneer conflicten nog aan de gang zijn. Ze kan helpen om cycli van geweld te doorbreken door in te werken op spanningen tussen en binnen gemeenschappen, op de sociale cohesie en op trauma’s die nieuw geweld kunnen aanwakkeren. Transitionele justitie heeft ook tot doel de erkenning en schadeloosstelling van individuele en collectieve slachtoffers te bevorderen en hun toegang tot justitie te versterken: duurzame vrede kan alleen met de slachtoffers worden opgebouwd, niet ten koste van hen. Door bij te dragen aan de strijd tegen straffeloosheid helpt transitionele justitie bovendien de fundamenten van de rechtsstaat te leggen en bevestigt ze de plaats van de mensenrechten als fundamentele waarde binnen de samenleving én in het hart van vredesprocessen.

Transitionele justitie omvat een geheel van gerechtelijke en buitengerechtelijke processen en mechanismen die een samenleving invoert om een antwoord te bieden op ernstige mensenrechtenschendingen, slachtoffers te erkennen en de gevolgen van deze schendingen aan te pakken. Het gaat onder meer om strafprocessen voor internationale misdrijven, de documentatie van schendingen, waarheidscommissies, herstelmaatregelen, herinneringswerk, gemeenschapsgerichte initiatieven voor justitie en hervormingsmaatregelen die toekomstige mensenrechtenschendingen moeten voorkomen — met andere woorden, garanties dat dergelijke schendingen zich niet herhalen.

Belangrijke vooruitgang in de afgelopen jaren

Sinds 2019 hebben de Congolese autoriteiten concretere stappen gezet op het gebied van transitionele justitie, via initiatieven die erop gericht zijn straffeloosheid te bestrijden en tegemoet te komen aan de behoeften van slachtoffers. Het gaat onder meer om:

• de oprichting van een Provinciale Commissie voor Waarheid, Justitie en Verzoening (CPVJR), die de waarheid moet achterhalen over de misdrijven die tussen 2016 en 2018 in de provincie Kasaï-Central werden gepleegd tijdens het zogenaamde conflict rond “Kamuina Nsapu”;
• de goedkeuring van een wet inzake herstelmaatregelen voor slachtoffers van conflictgerelateerd seksueel geweld en slachtoffers van misdrijven tegen de vrede en de veiligheid van de mensheid (2022);
• de oprichting van het Nationaal Herstelfonds voor Slachtoffers van Conflictgerelateerd Seksueel Geweld en Andere Misdrijven tegen de Vrede en de Veiligheid van de Mensheid (FONAREV) (2022);
• de oprichting van een tweede herstelfonds, belast met de uitvoering van de herstelmaatregelen die het Internationaal Gerechtshof ten laste van Oeganda en ten gunste van de DRC heeft opgelegd (FRIVAO);
• de opname in de nationale strategie van het nieuwe Programma voor Ontwapening, Demobilisatie, Gemeenschapsherstel en Stabilisatie (P-DDRCS) van de noodzaak om een component van transitionele justitie in het programma te integreren (2021);
• de invoering van een jaarlijkse GENOCOST-herdenking (2023).

Deze recente initiatieven bouwen voort op meer dan twee decennia werk om de capaciteit van de Congolese rechtbanken te versterken om daders van internationale misdrijven te vervolgen. Hoewel straffeloosheid een grote uitdaging blijft in de DRC, gezien de omvang van de misdrijven die sinds het uitbreken van de oorlogen in de jaren 1990 zijn gepleegd, is er aanzienlijke vooruitgang geboekt, zowel wat betreft het aantal gevoerde processen als de kwaliteit ervan. Sinds 2004 hebben Congolese rechtbanken meer dan 160 vonnissen en arresten uitgesproken in 99 afzonderlijke zaken, voornamelijk in de oostelijke provincies van het land. Deze uitspraken hebben betrekking op een grote verscheidenheid aan actoren, van leden van de strijdkrachten en de nationale politie tot andere overheidsfunctionarissen, evenals leden van gewapende groepen en niet-statelijke milities.

Daarnaast heeft de regering in 2025 twee wetsontwerpen goedgekeurd en ter behandeling en goedkeuring aan het Parlement voorgelegd:

• het wetsontwerp tot vaststelling van de fundamentele beginselen inzake transitionele justitie, dat onder meer voorziet in de oprichting van een Nationale Commissie voor Waarheid en Verzoening, een Speciaal Strafhof en de invoering van hervormingsmaatregelen die moeten garanderen dat misdrijven zich niet herhalen;
• het wetsontwerp tot wijziging en aanvulling van de organieke wet betreffende de organisatie, werking en bevoegdheden van de gewone rechtbanken. Dit voorziet enerzijds in de oprichting van gemengde civiel-militaire kamers binnen het Hof van Cassatie en de hoven van beroep voor zaken betreffende oorlogsmisdaden, misdrijven tegen de menselijkheid en genocide, en anderzijds in de oprichting van een speciale onderzoekseenheid binnen het Parket-Generaal voor deze misdrijven.

Er is nog een lange weg te gaan naar een doeltreffende transitionele justitie

Ondanks deze belangrijke vooruitgang blijven er grote uitdagingen bestaan voor de uitvoering van een doeltreffende en inclusieve transitionele justitie in de DRC. Deze uitdagingen zijn van veiligheids-, politieke en operationele aard.

Op veiligheidsvlak blijft de aanhoudende onveiligheid in veel delen van het land het belangrijkste obstakel. Hierdoor is het moeilijk om mechanismen voor transitionele justitie daadwerkelijk in conflictgebieden in te zetten, slachtoffers te bereiken en het maatschappelijk middenveld — dat nochtans een essentiële rol speelt bij bewustmaking en de uitvoering van transitionele justitie — in staat te stellen dicht bij de gemeenschappen te werken. Bovendien vormt de controle van M23 over delen van Noord- en Zuid-Kivu een aanzienlijke belemmering voor de toegang tot justitie en de uitvoering van transitionele justitie in de bezette gebieden.

Op politiek vlak blijven verschillende uitdagingen bestaan, waaronder inmenging in mechanismen voor transitionele justitie, een gebrek aan daadwerkelijk engagement van bepaalde actoren, meningsverschillen tussen politieke verantwoordelijken en soms te beperkte budgettaire middelen. Op operationeel vlak zijn ook problemen vastgesteld op het gebied van corruptie, wanbeheer en een gebrek aan de technische kennis die nodig is voor de goede werking van mechanismen voor transitionele justitie. Bovendien blijft de daadwerkelijke deelname van slachtoffers aan processen van transitionele justitie tot op heden onvoldoende, terwijl de coördinatie tussen de verschillende onderdelen en structuren die verantwoordelijk zijn voor transitionele justitie beperkt blijft.

In deze context zet Avocats Sans Frontières zijn engagement aan de zijde van slachtoffers voort om een doeltreffende transitionele justitie te ondersteunen. Al meer dan twee decennia ondersteunt de organisatie strafprocessen voor internationale misdrijven voor Congolese rechtbanken. In samenwerking met mensenrechtenorganisaties en Congolese advocaten documenteert ASF gepleegde misdrijven, biedt het juridische bijstand aan slachtoffers, ondersteunt het de organisatie van mobiele rechtszittingen en begeleidt het slachtoffers bij hun inspanningen om rechterlijke beslissingen inzake herstelmaatregelen daadwerkelijk te laten uitvoeren.

Momenteel voert ASF samen met zijn partners ook projecten uit in Ituri en Noord-Kivu, met financiële steun van de Europese Unie en de Nederlandse ambassade. Deze projecten hebben tot doel het werk van het lokale maatschappelijk middenveld rond transitionele justitie te ondersteunen, de daadwerkelijke deelname van slachtoffers en gemeenschappen aan initiatieven voor transitionele justitie te versterken en de uitvoering van zowel gerechtelijke als administratieve herstelmaatregelen te ondersteunen.

Advocaten zonder Grenzen