​In de Democratische Republiek Congo blijft toegang tot justitie een grote uitdaging, vooral voor bevolkingsgroepen die ver van stedelijke centra wonen. In sommige van deze regio’s, met name in het oosten van Congo, wordt het land bovendien al decennialang geconfronteerd met zware conflicten, die hebben geleid tot ernstige mensenrechtenschendingen. Deze situatie vraagt om aangepaste vormen van gerechtigheid en herstel die beantwoorden aan de noden van de getroffen gemeenschappen. Tegen deze achtergrond heeft Advocaten Zonder Grenzen (AdZG) bijgedragen aan de ontwikkeling van een innovatieve aanpak voor de vervolging van internationale misdrijven: mobiele rechtbankzittingen (audiences foraines).

Het idee is eenvoudig: wanneer justitie te ver verwijderd is van de bevolking, moet zij naar hen toe gaan.

Mobiele rechtbankzittingen: een concreet antwoord op de afstand tot justitie en de specifieke noden in conflictgebieden

Toen ASF begin jaren 2000 haar activiteiten in de DRC opstartte, stelde de organisatie vast dat een groot deel van de bevolking uitgesloten bleef van het gerechtelijk systeem. De grote afstanden, de hoge kosten van gerechtelijke procedures en het gebrek aan infrastructuur vormden belangrijke obstakels voor toegang tot justitie.

In die context besliste AdZG om zittingen rechtstreeks binnen de gemeenschappen te ondersteunen. Het doel was duidelijk: rechtbanken de mogelijkheid geven zich te verplaatsen om rechtszaken zo dicht mogelijk bij de slachtoffers te behandelen, vooral in conflictgebieden.

“We organiseerden de eerste mobiele rechtbankzittingen, waarbij we advocaten, griffiers en magistraten meenamen naar afgelegen gebieden zodat lokale bevolkingsgroepen, die ver van rechtbanken woonden, toegang konden krijgen tot justitie. Het was een zeer ambitieus project dat een complexe logistiek vereiste; men verklaarde ons voor gek, maar uiteindelijk zijn we erin geslaagd”, herinnert Francesca Boniotti zich, destijds hoofd van de AdZG missie in de DRC.

Dominique Kamuandu, vandaag thematisch en strategisch coördinator bij AdZG in de DRC, sluit zich daarbij aan:

“Toen we dit project lanceerden, dachten velen dat het onrealistisch was.”

Nochtans waren mobiele rechtbankzittingen al sinds 1979 voorzien in het Congolese recht, maar ze waren nooit eerder uitgevoerd.

Een voorbeeld dat navolging kreeg

Ondanks de aanvankelijke terughoudendheid zette AdZG een eerste pilootproject op. De resultaten lieten niet op zich wachten: mensen die nooit eerder toegang hadden gehad tot een rechtbank, konden eindelijk hun rechten laten gelden.

Het succes van het initiatief overtrof de verwachtingen. Andere actoren namen het systeem geleidelijk over, waarna het geïntegreerd werd in de praktijken van de gerechtelijke autoriteiten. ASF droeg ook bij aan de ontwikkeling van institutionele kaders en instrumenten die mobiele rechtbankzittingen regelen.

Wat eerst als een gedurfd idee werd gezien, groeide uit tot een breed toegepast model om justitie dichter bij de bevolking te brengen. Vandaag blijft AdZG de organisatie van mobiele rechtbankzittingen ondersteunen, in directe samenwerking met de gerechtelijke autoriteiten, de missie van de Verenigde Naties in de DRC en andere organisaties uit het maatschappelijk middenveld.

Mobiele rechtbankzittingen als sleutelinstrument in de strijd tegen straffeloosheid

Omdat processen voor internationale misdrijven doorgaans plaatsvinden in rechtbanken van provinciehoofdsteden, ver verwijderd van conflictgebieden en getroffen gemeenschappen, zijn mobiele rechtbankzittingen in de loop der jaren uitgegroeid tot een essentieel instrument in de strijd tegen straffeloosheid.

In contexten die gekenmerkt worden door massaal geweld voedt het uitblijven van gerechtigheid blijvend de geweldscycli. Door justitie dichter bij de rechtzoekenden te brengen, dragen deze zittingen ook bij aan het herstel van het vertrouwen van de bevolking in de gerechtelijke instellingen. Het feit dat justitie zich ter plaatse begeeft, slachtoffers aanhoort en feiten beoordeelt binnen de gemeenschappen zelf, heeft zowel een symbolische als een concrete impact.

Deze initiatieven proberen tegemoet te komen aan de noden van bevolkingsgroepen en slachtoffers, terwijl ze tegelijk duurzaam bijdragen aan sociale cohesie.

Een justitie in dienst van slachtoffers

Voor AdZG maken mobiele rechtbankzittingen deel uit van een bredere visie op toegang tot justitie: een justitie die toegankelijk, eerlijk en dicht bij de bevolking staat, en die de noden van rechtzoekenden centraal stelt.

Naast het ondersteunen van zittingen engageert AdZG zich ook in het versterken van gerechtelijke actoren en bijstandsverlening voor slachtoffers gedurende de volledige rechtsprocedure, waarbij hun behoeften centraal wordt gesteld. Vandaag ondersteunt AdZG slachtoffers ook bij het verkrijgen van herstel voor de geleden schade. Deze geïntegreerde aanpak wil zorgen voor een justitie die niet alleen toegankelijk is, maar ook kwaliteitsvol en in staat om aangepaste herstelmaatregelen te bieden aan getroffen gemeenschappen.

Tot op heden vonden in de DRC bijna 160 processen voor internationale misdrijven plaats, voornamelijk in de Kivu-provincies en Ituri. Deze processen hadden betrekking op zowel statelijke als niet-statelijke gewapende actoren, die hoofdzakelijk vervolgd werden voor oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid.

AdZG ondersteunde minstens 85 gerechtelijke dossiers voor internationale, waaronder emblematische rechtszaken zoals:

1. De zaak Songo Mboyo (de eerste beslissing waarin een Congolese rechter rechtstreeks het Statuut van Rome toepaste).
2. De zaak Yalisika (de eerste zaak over internationale misdrijven gepleegd buiten conflictgebieden — in Equateur — en in het kader van de exploitatie van natuurlijke rijkdommen).
3. De zaak Cheka (de veroordeling van een beruchte krijgsheer in Noord-Kivu voor oorlogsmisdaden).
4. De zaak Yumbi (een dossier waarin een nationaal parlementslid en meer dan negentig andere beklaagden betrokken waren).

Advocaten zonder Grenzen