Het arrest Biliński t. Polen van 15 januari 2026 is zo’n uitspraak die men gemakkelijk kan onderschatten. Op het eerste gezicht gaat het om een interne personeelskwestie: een rechter wordt tegen zijn wil overgeplaatst van de ene kamer naar een andere binnen dezelfde rechtbank. Geen ontslag, geen salarisverlies, geen tuchtprocedure. En toch besluit het Europees Hof voor de Rechten van de Mens dat artikel 6 EVRM is geschonden. Niet omdat de overplaatsing op zich verboden zou zijn, maar omdat de betrokken rechter geen toegang had tot een onafhankelijke rechter om die beslissing te laten toetsen.
Dat lijkt banaal. Dat is het niet.
Wie het arrest aandachtig leest, ziet hoe het Hof opnieuw een stukje verder schuift in zijn rechtspraak over rechterlijke onafhankelijkheid. Niet door grote woorden te gebruiken, maar door het blikveld te verleggen. Niet langer staan alleen de zichtbare sancties centraal — ontslag, schorsing, disciplinaire vervolging — maar ook de stille, administratieve ingrepen die minstens even effectief kunnen zijn om druk uit te oefenen. Overplaatsingen, functiewijzigingen, het weghalen van een rechter uit een bepaalde materie: het zijn maatregelen die op papier neutraal ogen, maar in de praktijk een duidelijke boodschap kunnen dragen. En precies daarom zijn ze gevaarlijk.
De feiten van de zaak spreken boekdelen. Rechter Biliński had herhaaldelijk geoordeeld in politiek gevoelige dossiers over betogingen en openbare orde, waarbij hij expliciet verwees naar grondrechten en verdragsrechtelijke waarborgen. Zijn uitspraken lokten publieke kritiek uit van vertegenwoordigers van de uitvoerende macht. Niet lang daarna werd zijn kamer afgeschaft en werd hij overgeplaatst naar de familierechtbank. De formele rechtvaardiging was organisatorisch: een herstructurering van de rechtbank. Maar opvallend was dat net hij en niet andere collega’s met minder anciënniteit of vergelijkbare ervaring, uit zijn vertrouwde rechtsmaterie werd gehaald. Zijn beroep tegen die beslissing belandde bij de Nationale Raad voor de Magistratuur, een orgaan dat het EHRM eerder al had bekritiseerd wegens gebrek aan onafhankelijkheid en waarvan de beslissingen bovendien niet vatbaar waren voor rechterlijke toetsing.
Het Hof oordeelt dat dit niet kan. Niet omdat elke overplaatsing verdacht zou zijn, maar omdat hier een combinatie van factoren aanwezig was die een legitieme twijfel aan de neutraliteit van de maatregel rechtvaardigde. Politieke context, persoonlijke zichtbaarheid van de rechter, gebrek aan motivering, geen onafhankelijke controle: samen volstonden zij om te besluiten dat de essentie van het recht op toegang tot de rechter was aangetast. Dat laatste is geen vrijblijvende formulering. Het Hof gebruikt die woorden alleen wanneer het vindt dat een fundamentele rechtsstatelijke grens is overschreden.
Plaats je dit arrest in de bredere rechtspraak van het Hof, dan wordt duidelijk wat er gebeurt. In Baka t. Hongarije veroordeelde het Hof het voortijdig beëindigen van het mandaat van een opperrechter wegens diens kritische houding tegenover justitiële hervormingen. In Grzęda t. Polen ging het om het voortijdig afzetten van een rechter uit een constitutioneel orgaan, opnieuw zonder toegang tot de rechter. In Bilgen t. Turkije erkende het Hof expliciet dat een gedwongen overplaatsing van een rechter een verkapte sanctie kan zijn. Biliński is de volgende, logische stap: ook binnen één en dezelfde rechtbank kan een overplaatsing, wanneer zij leidt tot een wezenlijke wijziging van de rechterlijke functie, de onafhankelijkheid aantasten en dus getoetst worden aan artikel 6 EVRM.
Het Hof kijkt niet naar het etiket ‘interne administratieve maatregel’, maar naar het effect. Wat doet deze beslissing met de positie van de rechter? Met zijn expertise? Met zijn professionele autonomie?
De rode draad is duidelijk. Het EHRM zal zich niet laten misleiden door formele kwalificaties. Het kijkt niet naar het etiket ‘interne administratieve maatregel’, maar naar het effect. Wat doet deze beslissing met de positie van de rechter? Met zijn expertise? Met zijn professionele autonomie? Met het signaal dat zij uitstuurt naar collega’s? Die benadering is tegelijk realistisch en ongemakkelijk. Realistisch, omdat machtsuitoefening zelden nog grof of openlijk gebeurt. Ongemakkelijk, omdat zij ook goed functionerende systemen confronteert met hun blinde vlekken.
Dat maakt dit arrest ook relevant voor België. Niet omdat onze rechterlijke organisatie vergelijkbaar zou zijn met de Poolse situatie, maar juist omdat zij dat niet is. België kent geen systematische politieke inmenging in de magistratuur. Maar ook hier bestaan dienstverdelingen, kamerherindelingen en interne verschuivingen. Ook hier hebben korpschefs een aanzienlijke organisatorische autonomie. En ook hier leeft soms de gedachte dat zulke beslissingen per definitie ‘intern’ zijn en dus aan geen enkele controle onderhevig.
Biliński zet daar een duidelijke kanttekening bij. Het arrest zegt niet dat elke herverdeling problematisch is, noch dat rechters immuun zouden zijn voor organisatorische noden. Het zegt wel dat waar een maatregel redelijkerwijs kan worden ervaren als druk, sanctie of signaal, procedurele waarborgen onmisbaar zijn. Hoor en wederhoor. Motivering. En uiteindelijk: toegang tot een onafhankelijke rechter. Vertrouwen volstaat niet. Goede bedoelingen evenmin.
Dat is een ongemakkelijke boodschap, omdat zij de illusie doorprikt dat rechterlijke onafhankelijkheid vanzelf spreekt zolang niemand openlijk ingrijpt. Onafhankelijkheid leeft niet alleen in grondwettelijke bepalingen of statuten, maar in de dagelijkse praktijk van wie welke dossiers behandelt, wie expertise mag opbouwen en wie plots “ergens anders nodig is”. Wie dat terrein ongemoeid laat, laat precies daar ruimte voor subtiele beïnvloeding.
Het arrest herinnert er bovendien aan dat rechters geen gewone ambtenaren zijn. Hun loyaliteit moet niet de hiërarchie dienen, maar het recht. Dat heeft gevolgen. Wanneer men hen behandelt alsof zij zonder meer verplaatsbaar zijn in functie van organisatorisch gemak, miskent men de kern van hun rol. Zoals het Hof het scherp formuleert: rechters kunnen de rechtsstaat niet beschermen als zij zelf geen bescherming genieten wanneer hun onafhankelijkheid wordt geraakt.
Wie het arrest leest als een Poolse voetnoot, mist de pointe. Biliński is een waarschuwing: let op waar de echte kwetsbaarheid zit
In die zin is Biliński geen radicale uitspraak, maar een consequente. Het Hof trekt de lijn door die het al jaren volgt. Het erkent dat macht zich heeft aangepast en dat rechtsbescherming dat ook moet doen. Wie vandaag de rechtsstaat wil uithollen, doet dat zelden met botte middelen. Hij schuift, herschikt, verplaatst. Hij spreekt over efficiëntie en rationalisatie. Precies daarom moet de rechterlijke bescherming mee evolueren.
Wie het arrest leest als een Poolse voetnoot, mist de pointe. Biliński is een waarschuwing: let op waar de echte kwetsbaarheid zit. Niet daar waar het recht frontaal wordt aangevallen, maar daar waar het ongemerkt wordt verschoven. En hij herinnert eraan dat ook rechters, wanneer het erop aankomt, recht hebben op een rechter. Dat is geen privilege. Dat is de minimale voorwaarde voor een rechtsstaat die meer wil zijn dan een façade.
Deze bijdrage vertolkt uitsluitend de persoonlijke opinie van de auteur.
0 reacties