Wanneer mensen denken aan een politieverhoor, gaat de aandacht vaak naar de technieken die gebruikt worden om informatie te verkrijgen. Veel minder aandacht gaat naar de persoon die het verhoor afneemt. Toch toont onderzoek aan dat de kwaliteiten van de verhoorder vaak even belangrijk zijn als de methode die wordt gebruikt.
Met uitzondering van verhoorders actief in het netwerk audiovisueel verhoor van minderjarigen, legt de wet niet vast over welke competenties een verhoorder moet beschikken. In de praktijk bestaan bovendien grote verschillen tussen verhoorders. Sommige slagen erin om snel vertrouwen op te bouwen en cruciale informatie los te krijgen, terwijl anderen met dezelfde technieken en hetzelfde bewijsmateriaal minder resultaat boeken. Dat verschil heeft niet alleen met opleiding te maken, maar ook met persoonlijke eigenschappen.
Competenties zijn meer dan kennis
Een competentie is meer dan weten hoe iets moet gebeuren. Ze ontstaat uit een combinatie van kennis, ervaring, vaardigheden en persoonlijke eigenschappen. Intelligentie, persoonlijkheid, opleiding en praktijkervaring beïnvloeden samen hoe iemand handelt in een bepaalde situatie.
Competenties zijn bovendien niet volledig vaststaand. Ze kunnen zich ontwikkelen door opleiding, coaching en ervaring. Toch heeft niet iedereen dezelfde mogelijkheden. Mensen verschillen in aanleg, karakter en temperament, waardoor ook hun sterktes en beperkingen verschillen.
Voor verhoorders betekent dit dat niet iedereen automatisch even geschikt is om verhoren af te nemen bij elk type misdrijf. Wie een slachtoffer van seksueel geweld verhoort, heeft andere kwaliteiten nodig dan iemand die een ervaren oplichter, psychopaat of lid van een criminele organisatie ondervraagt.
De invloed van persoonlijkheid
Persoonlijkheid speelt een belangrijke rol in hoe mensen communiceren en relaties aangaan. Dat geldt ook tijdens verhoren.
Sommige persoonlijkheidskenmerken blijken bijzonder relevant. Geduld is bijvoorbeeld essentieel. Een goede verhoorder laat mensen uitspreken, luistert aandachtig en durft stiltes te laten vallen. Ook zelfbeheersing is belangrijk. Verdachten kunnen provoceren, ontkennen of proberen het verhoor te sturen. Verhoorders moeten onder druk rustig en professioneel blijven.
Daarnaast zijn sociale vaardigheden cruciaal. Het vermogen om contact te maken, empathie te tonen en vertrouwen te wekken vergroot de kans dat een verhoorde persoon open communiceert. Tegelijkertijd mag een verhoorder niet naïef zijn. Een gezonde dosis wantrouwen helpt om leugens en manipulatie te herkennen.
Ook zelfvertrouwen speelt een rol. Mensen voelen onzekerheid vaak snel aan. Een verhoorder die twijfelt aan zichzelf, verliest gemakkelijker de controle over het verhoor.
Vijf belangrijke dimensies van verhoorcompetenties
Onderzoek aan de Universiteit Gent (De Fruyt, 2002, De Fruyt et al., 2006) bracht op basis van enquêtes bij honderden rechercheurs de belangrijkste verhoorcompetenties in kaart, die vervolgens werden ingepast in het Vijf-Factorenmodel (VFM), ook wel de Big Five genoemd (McCrae & Costa, 2003).
1. Zorgvuldig en vasthoudend
Deze dimensie omvat eigenschappen zoals grondigheid, concentratie, nauwkeurigheid en doorzettingsvermogen. Verhoorders die hier sterk in zijn, werken systematisch en verliezen details niet uit het oog. Ze gaan diep in op verklaringen en laten zich niet gemakkelijk afleiden.
2. Beheerst en niet-reactief
Deze competentie verwijst naar kalmte, geduld en emotionele controle. Verhoorders met deze eigenschappen blijven rustig onder druk en laten zich niet meeslepen door emoties of provocaties.
3. Dominant en assertief
Sommige situaties vragen een stevigere aanpak. Deze dimensie omvat eigenschappen zoals assertiviteit, directheid en het vermogen om de leiding te nemen. Dergelijke verhoorders confronteren sneller met tegenstrijdigheden en laten minder ruimte voor ontwijkend gedrag.
4. Sensitief en verbaal sterk
Hier gaat het om communicatieve vaardigheden, intuïtie en het vermogen om zich in anderen in te leven. Verhoorders die hier hoog op scoren, bouwen gemakkelijk contact op en begrijpen snel wat er speelt in het hoofd van de verhoorde.
5. Welwillend en empathisch
Deze dimensie draait rond begrip, empathie en een coöperatieve houding. Ze is vooral waardevol bij kwetsbare slachtoffers en getuigen, maar kan minder effectief zijn bij bepaalde hardnekkige of manipulerende verdachten.
Niet elke situatie vraagt dezelfde kwaliteiten
Een van de belangrijkste conclusies van het onderzoek is dat verhoorcompetenties contextafhankelijk zijn.
Sommige eigenschappen blijken bijna altijd nuttig. Zorgvuldigheid en grondigheid worden in vrijwel alle verhoorsituaties belangrijk gevonden.
Andere competenties verschillen sterk naargelang de omstandigheden. Bij het verhoor van een slachtoffer zijn empathie en emotionele ondersteuning vaak essentieel. Wanneer een ervaren fraudeur, een beroepscrimineel of een georganiseerde misdadiger wordt ondervraagd, kunnen assertiviteit en weerstand tegen manipulatie belangrijker zijn.
Dat betekent dat de ideale verhoorder voor een getraumatiseerd slachtoffer niet noodzakelijk dezelfde persoon is als de ideale verhoorder voor een gewiekste oplichter.
De mythe van de standaardverhoorder
In wetenschappelijke onderzoeken waarin politiemensen bevraagd worden, gaat men ervan uit dat alle verhoorders gelijk zijn. Het onderzoek van De Fruyt et al. (2006) wijst echter in een andere richting.
Verhoorders verschillen sterk in persoonlijkheid, ervaring en stijl. Sommigen zijn van nature empathisch en relationeel sterk. Anderen zijn analytischer, directer of beter bestand tegen druk. Die verschillen beïnvloeden hoe zij gesprekken voeren en welke resultaten zij behalen.
Dat maakt het weinig waarschijnlijk dat één persoon alle mogelijke verhoorsituaties optimaal kan beheersen. Net zoals artsen zich specialiseren in verschillende domeinen van de geneeskunde, lijkt ook binnen het verhoren verdere specialisatie logisch.
Coaching en zelfkennis
Omdat verhoorders zo sterk verschillen, groeit het belang van coaching en zelfreflectie.
Door hun sterke en zwakke punten beter te leren kennen, kunnen verhoorders bewust werken aan hun ontwikkeling. Zelfkennis helpt ook om de juiste personen aan de juiste opdrachten toe te wijzen. Het doel is niet verhoorders te beoordelen als "goed" of "slecht", maar inzicht te bieden in hun natuurlijke sterktes en ontwikkelingsmogelijkheden, zodat zij hun persoonlijke verhoorcompetenties verder kunnen aanscherpen.
De rol van moraal en professionele waarden
Naast competenties spelen ook morele keuzes een rol. Verhoorders moeten voortdurend afwegen hoe ver zij kunnen gaan binnen de grenzen van wetgeving, proportionaliteit en respect voor de rechten van de verhoorde.
Er bestaan geen eenvoudige regels die elke situatie kunnen voorspellen. Verhoorders moeten daarom beschikken over professioneel oordeelsvermogen. Daarbij spelen ervaring, integriteit en persoonlijke waarden een belangrijke rol.
Een correcte en respectvolle aanpak is niet alleen ethisch noodzakelijk, maar verhoogt ook de kans op betrouwbare informatie en medewerking.
Toekomstig onderzoek
Ondanks het grote belang van verhoordercompetenties staat wetenschappelijk onderzoek hierover nog in de kinderschoenen. Er is nog weinig bekend over welke competenties precies nodig zijn voor welke soorten verhoren, en welke verhoorder het best past bij welke verhoorde persoon.
Ook de rol van emotionele intelligentie, persoonlijkheid en communicatieve flexibiliteit verdient verder onderzoek. Nieuwe technologieën kunnen mogelijk helpen om competenties objectiever in kaart te brengen.
Conclusie
Het klassieke beeld van de verhoorder als iemand die simpelweg een techniek toepast, is achterhaald. Moderne inzichten tonen dat succesvolle verhoren niet alleen afhangen van methoden, maar ook van de persoon die ze gebruikt.
Er bestaat geen universele of gemiddelde verhoorder. Elke verhoorsituatie vraagt een andere combinatie van eigenschappen, ervaring en vaardigheden. Grondigheid, zelfbeheersing, empathie, communicatieve kracht en flexibiliteit blijken daarbij essentieel, maar niet steeds in dezelfde verhouding.
De toekomst van het verhooronderzoek ligt daarom niet alleen in het verbeteren van technieken, maar ook in het beter begrijpen van de mensen die deze technieken toepassen. Dat inzicht kan leiden tot betere opleidingen, gerichte coaching en uiteindelijk tot effectievere en meer rechtvaardige verhoren.
Dr. Marc Bockstaele
Het volledige doctoraat van Marc Bockstaele is nu ook beschikbaar bij Maklu onder de titel “Evolutie, analyse en verdieping van verhoortechnieken. Een verkenning van de kloof tussen theorie en praktijk”.
0 reacties