Een huurder verhuist en krijgt zijn borg niet terug. Een werknemer wacht op een laatste salaris dat maar niet komt. Een zelfstandige krijgt een beschikking van de gemeente waar hij niets van begrijpt. Geen van die zaken haalt de krant, maar het gaat wel om echt geld, en de wet staat er vaak aan hun kant. Toch laat een groeiend deel van de mensen het erbij zitten.
Ik dacht lang dat dat een prijsprobleem was: maak juridische hulp goedkoop en voorspelbaar, en mensen komen. Het onderzoek zegt iets anders. Ik schrijf dit vanuit Nederland, waar ik als jurist een platform ben begonnen dat op precies die aanname is gebouwd, en waar ik die aanname gaandeweg heb moeten bijstellen. De structuur van het beroep is in België anders. Het patroon, vermoed ik, niet.
Waar geschillen eindigen
Het WODC, het onderzoekscentrum van het Nederlandse ministerie van Justitie, onderzoekt elke vijf jaar hoe burgers met hun juridische problemen omgaan. In de meting over 2015 tot 2019 belandde zo'n acht procent van de problemen bij een (buiten)gerechtelijke instantie, zoals een rechtbank of geschillencommissie. Ongeveer de helft van de mensen pakte het probleem zelf aan, meestal door contact op te nemen met de andere partij.[1] De nieuwste meting, over 2020 tot 2024, laat zien dat het aandeel mensen met minstens één juridisch probleem steeg van 57 naar 61 procent, terwijl het aandeel dat helemaal niets ondernam opliep van 11 naar 13 procent.[2]
Het recht wordt dus grotendeels buiten de rechtszaal uitgeoefend, in de fase vóór welke procedure dan ook. En precies in die fase haken steeds meer mensen af.
Het is niet het geld
Als redenen om niets te doen, noemen mensen dat ze de juiste weg niet kennen, dat ze het stressvol vinden, of dat ze geen tijd of geld hebben.[2] Geld staat op die lijst, maar niet vooraan. Eerder WODC-onderzoek naar mensen die geen rechtshulp inschakelden, vond dat vooral de kenmerken van het probleem bepalen wat mensen doen: de ernst, het type en het financieel belang. Kosten werden weinig genoemd als reden om geen actie te ondernemen; ze spelen vooral een rol zodra iemand een advocaat overweegt.[3]
Het sterkste bewijs komt uit een vergelijking die weinig aandacht krijgt. Wie een rechtsbijstandsverzekering heeft, schakelt in 35 procent van de problemen rechtshulp in; wie die niet heeft, in 23 procent. En van de verzekerden met een geschil gebruikt ruim 97 procent de verzekering.[4] Nu zijn verzekerden misschien ook zonder polis eerder geneigd hulp te zoeken, maar het verschil is te groot om alleen daardoor te verklaren. Een verzekering levert geen betere jurist. Ze neemt de beslissing weg: je hoeft niet meer te kiezen óf je hulp zoekt, bij wie, en of het de moeite waard is. Dat is wat mensen blijkbaar willen, en wat driekwart van de onverzekerden niet krijgt.
Dat sluit aan bij buitenlands consumentenonderzoek. In het Verenigd Koninkrijk kiezen mensen hun juridische dienstverlener vooral op reputatie en op aanbeveling van familie of vrienden, en sinds kort blijkt “is deze aanbieder gereguleerd” de belangrijkste factor van allemaal, nog vóór prijs.[5] Mensen zoeken geen tekst. Ze zoeken iemand die ze kunnen vertrouwen om het probleem uit handen te nemen.
Waar de jurist dan nog voor is
Niet voor het schrijven. Voorbeeldbrieven zijn gratis, en een taalmodel schrijft er in seconden een op maat; ik gebruik die technologie zelf. Wat gratis niet levert, zijn drie dingen. Het oordeel: is dit een zaak, welke stap hoort erbij, en wat is een redelijke termijn? Het dragen: iemand die de brief verstuurt, de termijn bewaakt en weet wat er volgt als de ander niet reageert. En de aanspreekbaarheid: een gekwalificeerde persoon die er met zijn naam voor instaat, tegenover een wederpartij die doorgaans groter is.
Opvallend is waar die behoefte het minst wordt bediend. Bij problemen met de overheid schakelen burgers juist mínder vaak rechtshulp in, terwijl die verhouding bij uitstek formeel en juridisch is en de belangen hoog zijn: een uitkering, een vergunning, een boete. Zelfstandigen schakelen vaker rechtshulp in dan mensen in loondienst, maar voor hen bestaat geen loket.[3] Daar zit werk dat geen advocaat nodig heeft en dat niemand oppakt.
Waarop het stelsel is ingericht
Leg daar de inrichting van ons rechtssysteem naast. De opleiding bereidt ons vooral voor op procesrecht en pleiten. Het verdienmodel van veel kantoren is gebouwd op zaken die een uurtarief dragen. In Nederland draait de gesubsidieerde rechtsbijstand, naast een loket voor eerste advies, vooral om de toegevoegde advocaat. België kent een gratis juridische eerstelijnsbijstand waar iedereen terechtkan voor een eerste advies, maar die biedt uitdrukkelijk niet het opstellen van een brief.[6] Advies tot aan de drempel, en dan stopt het.
Nieuw is dat inzicht niet. Al in 2008 noemde een regiegroep die over het Nederlandse stelsel adviseerde als knelpunt dat het beleid sterk gericht was op de toegang tot advocaat en rechter en “onvoldoende op een passende oplossing van het probleem van burgers”. De beleidsdoorlichting van het ministerie uit 2016 haalt dat aan en voegt eraan toe dat die oplossing ook door andere hulpverleners dan advocaten kan worden aangereikt.[7]
Wat dit vraagt
Als mensen niet een brief willen, maar iemand die het overneemt, moet het aanbod daarop zijn ingericht. Dat is de les die ik met Claim.Cafe heb geleerd. Het product is niet de ingebrekestelling, het bezwaar of de sommatie. Het is dat iemand zijn situatie in gewone taal beschrijft, vooraf weet wat het kost, en dat een jurist vervolgens de zaak overneemt tot en met de eerste reactie van de wederpartij en, desgewenst, ook daarna. Past de zaak niet in een standaardaanpak, dan zeggen we dat ook. De techniek, waaronder AI, maakt het betaalbaar; het oordeel en de verantwoordelijkheid van de jurist maken het de moeite waard.
Daar hoort een eerlijke kanttekening bij. Dat de meeste geschillen zonder rechter eindigen, betekent niet dat ze in het voordeel van de briefschrijver eindigen. Soms geeft de andere partij toe, soms volgt een compromis, soms laat iemand het alsnog lopen. Wat het overnemen wél doet, is iemand in de positie brengen om zijn recht te claimen in plaats van het op te geven, en dat is voor de toegang tot het recht misschien belangrijker dan welk vonnis ook.
Voor jonge juristen zit hier een kans die zelden wordt benoemd. We worden opgeleid voor de rechtszaal, terwijl het recht van alledag zich daarvoor afspeelt. Dat vraagt andere vaardigheden dan het pleidooi: snel zien wat voor zaak je voor je hebt, durven zeggen dat iets geen procedure waard is, en begrijpen dat een kleine zaak voor de cliënt geen kleine zaak is. Het recht begint niet bij de rechter, en ook niet bij de brief. Het begint op het moment dat iemand zegt: laat mij dit voor je regelen.
Wander Geradts, jurist en oprichter van Claim.Cafe
0 reacties