​De regering is van plan alle financiële gegevens van alle belastingplichtigen te analyseren met artificiële intelligentie (AI) om fraude op te sporen. Dit is de omgekeerde wereld. Het vermoeden van onschuld geldt niet meer, maar iedereen wordt een potentiële verdachte van fiscale fraude. Met het filibusteren van Vincent Van Quickenborne (Open Vld-Volksvertegenwoordiger) verwierf de nieuwe wet bekendheid onder de naam “Money Control”.

CAP in de schoot van de NBB …

Op zich is het niet nieuw dat de fiscus de financiële gegevens van de Belgen kan inkijken. Overeenkomstig de wet van 8 juli 2018 werd het ‘Centraal Aanspreekpunt’ (CAP) opgericht in de schoot van de Nationale Bank van België. Het CAP is het centrale register waar sommige financiële gegevens van alle Belgen worden verzameld. Zo moet elke financiële instelling de naam van de titularis van elke bankrekening opgeven. De banken moeten bovendien tweemaal per jaar de stand van al die bankrekeningen meedelen. Dit gebeurt telkens op 30 juni en op 31 december.

De fiscus heeft slechts inzage in deze financiële gegevens van een individuele belastingplichtige als er aanwijzingen van fraude zijn. Maar de controleur kon die gegevens niet zomaar meteen inkijken. Hij moest daarvoor eerst een vraag om inlichtingen stellen aan de belastingplichtige i.v.m. de vermeende aanwijzingen van fraude. Hij kon pas inzage nemen in het CAP als de belastingplichtige daarop weigerde te antwoorden.

​Het huidige wetgevend initiatief van de regering gaat meer dan een stap verder. Het creëert een wettelijk kader om het CAP vanaf 1 december 2026 te integreren in het datawarehouse van de fiscus

… overgebracht naar het datawarehouse van de fiscus

Het huidige wetgevend initiatief van de regering gaat meer dan een stap verder. Het creëert een wettelijk kader om het CAP vanaf 1 december 2026 te integreren in het datawarehouse van de fiscus. Daardoor zal de fiscus al deze financiële gegevens zelf centraal kunnen verzamelen. De vroegere voorwaarden die moesten worden nageleefd om bij het CAP inzage te kunnen nemen in de financiële gegevens van een bepaalde belastingplichtige verdwijnen.

Eens de financiële gegevens die door het CAP worden bijgehouden geïntegreerd worden in de computerbestanden van de fiscus, kunnen die permanent én automatisch worden geanalyseerd door artificiële intelligentie.

Voortaan zal de zgn. ‘slimme software’ van de fiscus te allen tijde toegang hebben tot alle verrichtingen van alle Belgen die in het CAP zijn opgenomen. Daarbij zullen alle bankrekeningen, spaarrekeningen, beleggingen, leningen (zowel van hypothecaire als persoonlijke aard) en andere financiële contracten geviseerd worden en preventief gecontroleerd kunnen worden. In het verlengde daarvan zullen ook cryptorekeningen en tak 21/23-verzekeringen niet meer aan het alziend oog van het algoritme ontsnappen.

De AI-software zal op zoek gaan naar verdachte patronen om risicoprofielen aan te maken. Wie een afwijkend gedragspatroon aan de dag legt, mag zich aan een fiscale controle verwachten, of toch minstens aan een vraag om inlichtingen.

Kritiek van de GBA en de Raad van State

Er wordt door de regering echter geen duidelijkheid verschaft over de technologie waarop de screening zal gebeuren. Welke algoritmes zullen worden gebruikt, wordt eveneens geheim gehouden. Het is ook een raadsel wie controle zal uitoefenen op het gebruik en de toepassing van de gegevens.

Het systeem oogst om die reden kritiek van de Gegevensbeschermingsautoriteit (GBA). De GBA waarschuwt voor de gevaren van geautomatiseerde besluitvorming en grootschalige profilering. In advies nr. 36/2025 van de GBA wordt beklemtoond dat de integratie van het CAP in het datawarehouse van de FOD Financiën voor doeleinden van datamining een ernstige inmenging vormt in het fundamentele recht op privacy, zonder dat specifieke waarborgen worden ingevoerd inzake proportionaliteit, finaliteit en transparantie.

​De regering legt die kritieken van de GBA en Raad van State naast zich neer

Volgens de GBA moet de integratie van het CAP in het datawarehouse van de fiscus worden verhinderd, aangezien de voorziene datamining inhoudt dat CAP-gegevens kunnen worden geraadpleegd zonder enig fiscaal onderzoek ten aanzien van een belastingplichtige, zonder enige aanwijzing van fraude en zonder dat er sprake is van een weigering tot medewerking.

De Raad van State was evenmin mals in zijn kritiek. In advies nr. 77.807/2-3 van de Raad wordt gesteld dat in de wet de grenzen van de verwerking van persoonsgegevens niet duidelijk worden vastgelegd wat betreft de finaliteit, de diverse categorieën van verwerkte gegevens, de bewaartermijn ervan en de personen die er toegang toe hebben.

De regering legt al die kritieken naast zich neer.

Risico’s op hallucinerende AI

Dat het systeem absoluut niet feilloos is, blijkt uit het risico op zgn. hallucinaties die de AI-software kan vertonen. Dat de toepassing van AI in fiscalibus tot drama’s kan leiden, wordt aangetoond door de zgn. ‘Toeslagenaffaire’ in Nederland. De Nederlandse Belastingdienst had wegens het gebruik van artificiële intelligentie onterecht duizenden ouders als fraudeurs bestempeld, omdat zij — volgens dat algoritme — onterecht kinderopvangtoeslag zouden hebben ontvangen. Hierdoor kwamen deze ouders op een zwarte lijst te staan en raakte bekend dat deze zogenaamde ‘Toeslagenaffaire’ mogelijk geleid heeft tot de door de Nederlandse overheid gedwongen uithuisplaatsing van 1.115 kinderen.

Dat alles omdat het zelflerend algoritme zelfstandig een risicomodel had opgesteld waarbij gezinnen met lagere inkomens een hogere risicoscore op fraude kregen dan gezinnen met hogere inkomens. Zodoende werden vele gezinnen met een laag inkomen ten onrechte als fraudeur gebrandmerkt.

Opstap naar vermogenskadaster

De nieuwe wet wordt door sommigen ook gezien als een opstap naar een vermogenskadaster, aangezien de financiële gegevens automatisch worden ingezameld. Vandaar dat belastingplichtigen zich verzetten tegen de nieuwe wet. Sommigen hebben zich verenigd in het zgn. ‘Ministry of Privacy’. Die private stichting heeft een procedure aangespannen voor het Grondwettelijk Hof om de nieuwe wet op de ‘Money Control’ te laten vernietigen, omdat de automatische risicoprofilering door algoritmes niet transparant is en daardoor de privacy op een ongeziene schaal wordt aangetast.

​Thans wordt de burger in onze democratische maatschappij onderworpen aan massasurveillance­technieken

Een en ander betekent volgens het Ministry of Privacy een schending van het rechtsstatelijke principe dat controles gericht en proportioneel moeten zijn, zonder dat surveillancetechnieken worden gebruikt die niet thuishoren in een vrije samenleving.

Techniek van massasurveillance

Thans wordt de burger in onze democratische maatschappij onderworpen aan massasurveillance­technieken waarvan de Stasi in de voormalige DDR alleen maar kon dromen. Om het met een boutade te zeggen: “Het boek ‘1984’ van George Orwell is een waarschuwing, maar geen handleiding.”

Werner Niemegeers, advocaat