Kan één actief burger – een gewone visser – het milieubeleid in zijn land beïnvloeden? Ja. Het verhaal van Gert Folk toont dat door naar de rechter te stappen, elke burger zijn EU-rechten kan verdedigen, mistoestanden aan het licht kan brengen en ertoe kan bijdragen dat de overheid in zijn land wordt gedwongen om EU-regels na te leven.[1]
De EU streeft naar een hoog niveau van milieubescherming. Maar het EU-milieubeleid is slechts effectief als de naleving van milieuregels kan worden afgedwongen. Zo moeten ook individuen de kans hebben om milieuschade aan te vechten. Deze casus maakt de EU-waarde van de rechtsstaat en de EU-milieudoelstellingen heel concreet.
Feiten: Gert vecht milieuschade aan bij de Oostenrijkse rechter
Gert Folk woont in Oostenrijk en is visser. Hij heeft een visvergunning voor een Oostenrijkse rivier, de Mürz. Gert stelt vast dat er minder vissen in de rivier zitten dan vroeger. Dat komt volgens hem door een nabijgelegen waterkrachtcentrale. De stuwdam van de centrale ligt 12 kilometer stroomopwaarts van de plek waar Gert vist en het beheer ervan leidt tot schommelingen in het waterpeil van de rivier. Door die schommelingen vallen verschillende delen van de rivier – die normaal onder water staan – zeer snel droog. Kleine en jonge vissen raken opgesloten in rivierdelen met restjes water en kunnen de hoofdstroom niet meer bereiken. Daardoor sterven veel meer vissen dan normaal.
Gert vecht deze milieuschade aan bij de Oostenrijkse rechter maar hij verliest zijn zaak. De nationale rechter wijst erop dat de waterkrachtcentrale in Oostenrijk een vergunning kreeg en die heeft nageleefd. Gert stelt beroep in tegen deze beslissing. De hogere Oostenrijkse rechter stelt een aantal vragen aan het Hof van Justitie.
Over welke EU-rechten gaat dit verhaal?
De rechtsstaat en gelijkheid
Iedereen heeft het recht om naar de rechter te stappen om zijn EU-rechten te verdedigen. Dat recht wordt beschermd in het Handvest van de grondrechten van de EU (art 47).[2]
Dat grondrecht houdt verband met een essentiële EU-waarde: de rechtsstaat. In een rechtsstaat moeten niet alleen individuen, maar ook (grote) bedrijven en de overheid zelf het recht naleven. Hier speelt tegelijk de EU-waarde van gelijkheid (ieder is gelijk voor het recht). In een rechtsstaat moet je als individu steeds je rechten kunnen afdwingen voor een onafhankelijke rechter in een eerlijk proces. Dat is in milieuzaken extra belangrijk. De hoeksteen van een effectief milieubeleid is de ruime mogelijkheid tot afdwinging van de milieuregels.
Milieubescherming en solidariteit
Eén van de EU-doelstellingen is zich in te zetten voor een hoog niveau van bescherming van het milieu en de kwaliteit van het milieu te verbeteren (art. 3,3 UV).[3]
De EU-doelstellingen inzake milieu houden verband met de EU-waarde van solidariteit. Solidariteit tussen de generaties vraagt dat we met zorg omgaan met het milieu. Als we nu het milieu zwaar belasten, zullen onze kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen de gevolgen ervan moeten dragen.
Daarom wil de EU een beleid voeren dat op deze EU-beginselen berust:
- het voorzorgsbeginsel;
- het beginsel van preventief handelen;
- het beginsel dat milieuaantastingen bij voorrang aan de bron dienen te worden bestreden;
- het beginsel dat de vervuiler betaalt.
De lidstaten gaven de EU de bevoegdheid om op basis van die beginselen milieuwetgeving aan te nemen.[4]
Wat heeft de EU te maken met dat Oostenrijkse probleem?
Waarom is hier EU-wetgeving toepasselijk?
Het verhaal van visser Gert Folk speelt zich af binnen één land, Oostenrijk. Een Oostenrijkse visser heeft een probleem met vissterfte in een Oostenrijkse rivier, volgens hem veroorzaakt door een Oostenrijkse waterkrachtcentrale. De EU-dimensie lijkt hier onzichtbaar, maar ze is reëel aanwezig. Er bestaat namelijk EU-wetgeving die Oostenrijk moet naleven.
De EU heeft deze wetgeving uitgevaardigd omdat waterkwaliteit uiteindelijk alle lidstaten tegelijk aanbelangt. Het rivierwater stopt immers niet aan landsgrenzen maar vloeit van de ene naar de andere lidstaat.
Om de EU-doelstellingen inzake milieu te bereiken heeft de EU onder meer de Richtlijn Milieuaansprakelijkheid aangenomen.[5] Deze EU-wetgeving heeft als doel: “een kader voor milieuaansprakelijkheid vast te stellen, op basis van het beginsel dat de vervuiler betaalt, voor het voorkomen en herstellen van milieuschade”.[6] De Richtlijn Milieuaansprakelijkheid moet (zoals elke richtlijn) in alle lidstaten worden omgezet in nationale wetgeving en moet er worden nageleefd.[7]
Hier komt het recht om naar de rechter te stappen naar voren. Omdat de EU een hoog niveau van milieubescherming nastreeft, wil ze dat lidstaten een ruime mogelijkheid voorzien om milieuschade aan te vechten. Volgens de Richtlijn Milieuaansprakelijkheid moeten alle personen die milieuschade lijden (of dreigen te lijden), of die een voldoende belang hebben, milieuschade kunnen betwisten voor een rechtbank of een onafhankelijke en onpartijdige instantie. Ook elke organisatie die milieubescherming bevordert, moet dit kunnen.[8]
Is er milieuschade?
De Richtlijn bepaalt duidelijk wat milieuschade is. Het gaat onder meer om “schade aan beschermde soorten en natuurlijke habitats, dat wil zeggen elke vorm van schade die aanmerkelijke negatieve effecten heeft op het bereiken of handhaven van de gunstige staat van instandhouding van deze soorten of habitats”.[9] Voor rivieren gaat het om elke vorm van schade die een sterk negatieve invloed heeft op het water.[10]
De hogere vissterfte valt daaronder, omdat die de ecologische toestand van de rivier betreft.
De waterkrachtcentrale had toch een vergunning?
De waterkrachtcentrale verkreeg toch een vergunning in Oostenrijk? Is de vissterfte dan niet het gevolg van de normale exploitatie van de waterkrachtcentrale? Brengt die niet steeds schommelingen in het waterpeil mee?
Het feit dat de centrale een vergunning kreeg op grond van het Oostenrijkse recht, is niet van belang. Een vergunning kan niet als excuus dienen om een schending van EU-wetgeving te rechtvaardigen. Lidstaten moeten het EU-recht naleven. Het EU-recht gaat voor op het nationale recht.
Het Hof beslist:
De Oostenrijkse vergunning voor de waterkrachtcentrale is geen voldoende basis om op algemene en automatische wijze uit te sluiten dat er volgens de EU-wetgeving milieuschade kan zijn.
Kan Gert als visser de milieuschade aanvechten?
Volgens de Oostenrijkse wetgeving kunnen houders van visrechten de milieuschade niet aanvechten. Gert kan volgens het recht van zijn eigen land dus niet reageren op wat hij ziet gebeuren aan ‘zijn stukje’ van de rivier.
De Richtlijn Milieuaansprakelijkheid bepaalt echter specifiek dat alle personen die milieuschade lijden of dreigen te lijden, of die voldoende belang hebben, milieuschade moeten kunnen betwisten.
Het Hof van Justitie van de EU oordeelt dat een visser rechtstreeks door de hogere vissterfte wordt getroffen. Hij moet dus naar de rechter kunnen stappen.
De Oostenrijkse wetgeving die Gert in deze zaak niet de mogelijkheid geeft de milieuschade aan te vechten bij de rechter, is in strijd met de EU-regels. Een lidstaat mag zijn burgers het recht op toegang tot de rechter niet ontzeggen.
Vervolg na de beslissing van het Hof van Justitie
Voor Gert Folk en Oostenrijk
Gert Folk, een lokale visser, wint van grote tegenpartijen – een waterkrachtcentrale en de Staat Oostenrijk – door EU-regels in te roepen. Hij heeft alvast een recht om naar de rechter te gaan en de schade aan te klagen.[11]
Wat is het belang van deze zaak? Actief burgerschap loont!
Deze casus toont de concrete impact van de voorrang van het EU-recht en van het EU-milieubeleid, en illustreert de waarde van de rechtsstaat. Actief burgerschap loont. Eén enkel individu, Gert Folk, kan milieuschade aanvechten. De aard van de tegenpartij heeft hierbij geen belang (een persoon, een groot bedrijf, een waterkrachtcentrale, een lidstaat, …). Dat maakt voor het EU-recht niet uit. Allen moeten hun EU-rechten kunnen afdwingen. Deze zaak toont aan dat burgers zo de maatschappij waarin ze leven en hun nationaal recht reëel kunnen beïnvloeden.
De zaak toont daarenboven het belang aan van de EU voor wie ‘gewoon’ in zijn land leeft. Vaak wordt gedacht dat de EU alleen van belang is voor wie naar een ander land gaat. Dat is fout. Hier gaat het om een lokale visser die op grond van EU-regels de kwaliteit van het rivierwater in zijn buurt kan verdedigen.
Alle lidstaten moeten nu de Richtlijn uitleggen (interpreteren) op de wijze zoals het Hof van Justitie dat deed en toelaten dat milieuschade wordt aangevochten.
Het Europees Parlement en de Raad hebben de Richtlijn Milieuaansprakelijkheid nog een aantal keren gewijzigd. De huidige versie vind je hier.[12]
Kris Grimonprez
Nog meer uitleg over deze zaak en andere belangrijke Europese rechtspraak vindt u terug op de website van Case4eu, in de casusfiche geschreven door Kris Grimonprez en Roel De Meu.
Meer weten over het belang van Europees burgerschap? Bekijk dan deze korte video op YouTube.
0 reacties